مستند حیات وحش (حیات) مستند حیات وحش (حیات)
محبوبترین و جدیدترین مستند جهان
کیفیت عالی زیرنویس فارسی اورجینال
روزگار شاهزاده GEM TV
سریال  روزگار شاهزاده نسخه کامل
تحویل 1 روزه تضمینی سفارشات تهران
X
تبلیغات در بلاگ اسکای

                 Reza.amini58@gmail.com

               زمانی‌ زگماکی‌ بنه‌ره‌تیترین مافی‌ سروشتی‌ مرۆڤه‌

زمانی‌ زگماکی‌ به‌ ته‌نیا که‌ره‌سه‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌ بۆ مرۆڤ نییه‌. به‌لکوو ئامرازی‌ ده‌ربرینی‌ هه‌ست‌و هزر‌و تێگه‌یاندنیشه‌. بنه‌مایترین مافی‌ سروشتیه‌، که‌ مرۆڤ ده‌کاته‌ خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندی‌ شوناس‌و که‌سه‌یاتی‌..
 مرۆڤ له‌ ساته‌کانی‌ یه‌که‌می‌ ژیانی‌‌و له‌ ناو جه‌سته‌ی‌ دایکی‌دا خاوه‌نی‌ زمانه‌‌و له‌ ده‌ربرینه‌کانی‌ دایکی‌ تێده‌گا. زانایانی‌ زانسته‌ ئه‌زموونی‌و پزشکیه‌کان، له‌ سه‌ر ئه‌و بۆچوونن: منداڵ له‌ زگی‌ دایکیدا یه‌که‌م ده‌رگای‌ تێگه‌یشتنی‌ له‌ رێگه‌ی‌ ئه‌و وشانه‌وه‌یه‌ که‌ دایکی‌ ده‌ریان ده‌بڕێ‌ به‌ روودا ده‌کرێته‌وه‌‌و ئه‌مه‌ش  ئاماژه‌یه‌ به‌ په‌یوه‌ندی‌ ئورگانیک‌و سروشتی‌ مرۆڤ به‌ زمانی‌ دایکێوه‌. بۆیه‌ زه‌وتکردنی‌ ئه‌م مافه‌ واتای‌ خاپوور کردنی‌ سروشتی‌ ژیان‌و هه‌ڵدانی‌ مرۆڤه‌.
دواتر که‌ مندال پێی نایه‌ جیهانی‌ دووهه‌می‌ ژیانی‌‌و تێکه‌ڵ به‌ بنه‌ماڵه‌‌و کۆمه‌ڵگا بوو. له‌ رێگه‌ی‌ زمانه‌وه‌ له‌ مافی‌ زیاتر له‌ سه‌ر بنچینه‌ی‌ تێگه‌یشتنی‌ به‌ربڵاوتر به‌هره‌مه‌ند ده‌بێ. تا ده‌گاته‌ قۆناغی‌ چوونه‌ قوتابخانه‌، به‌ هۆی‌ زمانی‌ زگماکی‌ په‌روه‌رده‌‌و بار دێ‌. هه‌ست‌و سۆزه‌کانی‌ ده‌رک ده‌کا‌و ئه‌ندیشه‌کانی‌ ده‌رده‌برێ‌و بناغه‌ی‌ ژیانی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ داده‌مه‌زرێنێ‌، که‌ چوو بۆ قوتابخانه‌ گوێ‌ له‌و ره‌سته‌‌و وشانه‌ هه‌ڵده‌خا، که‌ له‌ زمانی‌ دایکێوه‌ پێیگه‌یشتووه‌. له‌ قوتابخانه‌ له‌ دۆخێکی‌ سیستماتیکی‌ په‌روه‌رده‌یی، دووپات‌و چه‌ند پاتیان ده‌کاته‌وه‌‌و چه‌شنێک هه‌ست به‌ ئارامی‌‌و متمانه‌ په‌یداکردنی‌، به‌ کۆمه‌ڵگا تێدا پێکدێ‌. قوتابخانه‌ بۆی‌ ده‌بێته‌. پالپشتی‌ گرینگی‌ ژیانی‌‌و ره‌وتی‌ قه‌واره‌ گرتنی‌ شوناس‌و که‌سه‌یاتی‌ گه‌شه‌ ده‌ستێنێ‌‌و هزر‌و تێگه‌یشتنی‌ به‌ره‌ پێش ده‌روا. تایبه‌تمه‌ندی‌ ئه‌و ژیانه‌ی‌ تێیدا هه‌ست به‌ خۆشی‌ بکا له‌ ده‌روونی‌ دا به‌ هێزتر ده‌بێ‌. له‌ سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ش کۆمه‌ڵگا له‌و تاکانه‌ پێکدێ‌. که‌ که‌سایه‌تیان به‌ شێوازی‌ سروشتی‌ گه‌شه‌ی‌ کردوه‌‌و له‌ که‌ش‌وهه‌وای‌ سالمی‌ که‌لتووری‌ دا په‌روه‌رده‌‌و بار هاتوون.
به‌ڵام دۆخه‌که‌ له‌ حاله‌تی‌ پێچه‌وانه‌دا ته‌واو به‌راوه‌ژوویه‌. چوونکه‌ ئه‌و منداڵانه‌ی‌ له‌ مافی‌ خوێندن‌و نووسین به‌ زمانی‌ زگماکی‌ بێبه‌ش ده‌کرێن. دووچاری‌ سه‌رلێشێواوی‌ ده‌بن. که‌سایه‌تیان پێخوست ده‌بێ‌. ده‌رگای‌ تێگه‌یشتن‌و زانست له‌ سه‌ریان گاڵه‌ ده‌درێ‌. ئه‌و زمانه‌ نامۆیه‌ی‌ له‌ قوتابخانه‌ به‌ سه‌ریان دا ده‌سه‌پێ، لێی‌ تێناگه‌ن. ناتوانن که‌مترین تێگه‌یشتنیشیان بدرکێنن. به‌ واتایه‌ک هه‌م که‌ڕن هه‌م لاڵ‌. ئه‌وه‌یه‌ که‌ که‌سایه‌تییان لێده‌ستێندرێته‌وه‌‌و سۆز‌و هه‌ستیان خامۆش ده‌کرێ. پێویستییان به‌ زانیاری‌ زیاتره‌، تا له‌ موحیتی‌ خۆیان تێبگه‌ن. به‌ڵام له‌ که‌ره‌سه‌ی‌ پێویست که‌ زمانه‌ بێ به‌شن. بۆیه‌ بێ هیوایی‌و جارزی‌ له‌ ژیان‌و هه‌ستی‌ یاغی‌ بوون، له‌ ناخیاندا چه‌که‌ره‌ ده‌کا‌و به‌ر ده‌وام به‌ دووی‌ شوناس‌و که‌سایه‌تی‌ وونبووی‌ خۆیاندان. له‌بواری‌ ده‌رونێوه‌ تێکده‌روخێن. ئه‌و متمانه‌ی‌ له‌ بنه‌ماله‌وه‌ له‌ سه‌ر قوتابخانه‌ پێیانده‌درێ‌ بروای‌ پێناکه‌ن.
لێکۆلینه‌وه‌‌و ئه‌زموونه‌ زانستیکان ده‌ریانخستووه‌. ئه‌م منداڵانه‌ی‌ له‌ مافی‌ زمانی‌ زگماکی‌ بێبه‌شن. له‌ به‌راوه‌رد له‌ گه‌ڵ ئه‌و منداڵانه‌ی‌ له‌و مافه‌ به‌هره‌مه‌ندن، له‌ هه‌ر بارێکه‌وه‌ جیاوازن‌و ئه‌م جیاوازییه‌ش ل بڕگه‌کانی‌ دواتر دا پتر خۆی‌ ده‌رده‌خا‌و ئه‌نجامه‌که‌ی‌ ده‌بێته‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی‌ ناعادڵانه‌. که‌ تاکه‌کان خاوه‌ن مافی‌ یه‌کسان نین. ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌، هۆی‌ نائارامی‌‌و تێکهه‌ڵچوونه‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و ئه‌تنیکیه‌کان. له‌ روویه‌کی‌ تریشه‌وه‌، به‌شێک له‌ ئه‌ندیشه‌و که‌لتووره‌کانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ ده‌کوژرێ‌و زیانی‌ قه‌ره‌بوو نه‌کراو به‌ شارستانیه‌ت‌و پێشکه‌وتنی‌ مرۆڤ ده‌گه‌یه‌ندرێ‌.
ته‌نیا رێگه‌ چاره‌ی‌ ئه‌م ئاریشه‌یه‌، پێدانه‌وه‌ی‌ مافی‌ زمانی‌ زگماکی‌ به‌ هه‌موو گه‌لانه‌. که‌ڵکوه‌رگرتن له‌و مافه‌ له‌ خوێندن‌و نووسیندا کۆمه‌ڵگای‌ مرۆڤایه‌تی‌ به‌ره‌و گه‌شه‌ستاندنی‌ زیاتر ده‌با‌و ئاشتی‌‌و یه‌کسانی‌ له‌ نێوان که‌لتووره‌ جیاوازه‌کاندا پێکدێنێ‌.
ئه‌رکی‌ هه‌ر تاکێکی‌ ناو کۆمه‌ڵگایه‌ بۆ وه‌ده‌ست خستنه‌وه‌ی‌ مافی‌ سروشتی‌ زمانی‌ زگماکی‌ تێبکۆشێ‌‌و ئیزن نه‌دا ، ده‌سه‌ڵاته‌ لارێکان به‌ مه‌به‌ستی‌ سیاسی‌ شوناس‌و که‌سایه‌تی‌ لێ زه‌وت بکه‌ن.
دایکانی‌ کورد پێویسته‌ منداله‌کانیان به‌ زمانی‌ پاراوی‌ کوردی‌ په‌روه‌رده‌ بکه‌ن. چوونکه‌ دایک یه‌که‌م په‌یژه‌ی‌، وانه‌‌و ژیانه‌‌و مرۆڤ یه‌که‌م ئه‌لف‌وبێیه‌کانی‌ ژیانی‌ به‌ سه‌ربه‌رزی‌ له‌و قوتابخانه‌وه‌ فێر ده‌بێ‌.

نووسین: ره‌زا ئه‌مینی‌

 Reza.amini58@gmail.com
                                 مرۆڤ‌و  ئیده‌ئالترین ده‌سه‌ڵات 

ره‌وتی‌ رووداوه‌ به‌ په‌له‌کانی‌ مێژوو، واتا‌و ته‌فسیری‌ چه‌مکه‌ رامیاری‌‌و هزرییه‌کان جاربه‌جار ده‌گۆڕن. زه‌مه‌نێکی‌ ئه‌وتۆ له‌ پێناسه‌ی‌ "شارل مونیسکۆ" بۆ ده‌سه‌ڵات تێناپه‌رێ‌. که‌ ئه‌م بابه‌ته‌ شرۆڤه‌ی‌ جیاوازتری‌ له‌ خۆی گرتووه‌. خوێندنه‌وه‌ی‌ سه‌رده‌میانه‌ له‌و بۆاره‌دا ئاراسته‌ی‌ جیاوازتری‌ وه‌رووخستووه‌.
مۆنیسکۆ به‌ ته‌سه‌لی‌ باس له‌ سنوورداربوونی‌، هه‌ر سێ هێزی‌ پێکهێنه‌ری‌ ده‌سه‌ڵات ( یاسا دانه‌ر، جێبه‌جێکار، دادوه‌ری‌) ده‌کا‌و هه‌رکامیان به‌ چه‌مکی‌ ئازادی‌ مرۆڤه‌وه‌ گرێده‌دا‌و په‌یوه‌ندی‌ ئۆرگانیکییان ده‌سه‌لمێنێ‌.
به‌ڵام شرۆڤه‌ی‌ ئه‌مرۆیی له‌و چه‌مکه‌، پێناسه‌که‌ی‌ بیرمه‌ند "مۆنتیسکۆ" مان وه‌ک کلاسیک بۆ ده‌رده‌خا. چوونکه‌ خوێندنه‌وه‌کانی‌ هه‌نووکه‌یی گه‌لێک به‌رفراوانتره‌. بۆ نموونه‌: راگه‌یاندن‌و ده‌ربرینی‌ رای‌ جیاواز، که‌وتۆته‌ بازنه‌ی‌ هێزی‌ ده‌سه‌ڵات‌و له‌ خانه‌ی‌ چواره‌مدایه‌‌و له‌ پراکتیکدا په‌یوه‌ندی‌ رێکخراوی‌، به‌ ده‌سه‌ڵات په‌یدا کردووه‌. فره‌ چه‌شنی‌ ده‌سه‌ڵات، لێکدانه‌وه‌ی‌ چه‌ند ره‌هه‌ندی‌ به‌ شوێنه‌وه‌ بووه‌. به‌ تایبه‌ت پرسی‌ ئۆرگانیزه‌تر بوونه‌وه‌ی‌ ماف‌و ئازادی‌ تاک‌و گۆرانکارییه‌ ئه‌رێنیه‌کانی‌ په‌یوه‌ست، مرۆڤی‌ به‌ره‌و چاوه‌روانی‌ به‌ربڵاوتر له‌ ده‌سه‌ڵات هانداوه‌. ئه‌وه‌ له‌ جێی‌ خۆی‌دا ره‌نگه‌، سنووردار نه‌بوونی‌ پێویستی‌ مرۆڤ بۆ گۆرانخوازی‌، پێشکه‌وتنی‌ بێ پێناسه‌ کردووه‌‌و ئه‌مه‌ش چه‌مکی‌ ده‌وڵه‌تی‌ پێشخستووه‌. پالپشتی‌ دیارده‌ی‌ گلۆبالیزاسیۆنیش، بۆته‌ گارانتی‌ رزگاری‌ مرۆڤ له‌ بازنه‌ی‌ چه‌وسانه‌وه‌ی‌ هه‌مه‌ چه‌شن‌و گرێدانی‌ ئه‌و خولیایه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات، که‌ به‌ پانیایی مێژوو خه‌باتی‌ بۆ کراوه‌‌و هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو هه‌ڵوێستی‌ واوه‌تری‌ به‌ ده‌سه‌ڵات گرتووه‌. تا خۆی‌ له‌ گه‌ڵ باره‌ سایکۆلۆژییکیه‌کانی‌ مرۆڤ موتوربه‌ بکا.
" دگردیسی‌ " هه‌ڵدانی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ مێژوو دا قۆناغ به‌ قۆناغ جیاواز بووه‌. له‌ سه‌رده‌می‌ ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ریتیه‌کان بۆ ده‌وڵه‌ته‌ کلاسیکه‌کان‌و ده‌وڵه‌ته‌ مۆدیرنه‌کانی‌ سه‌ده‌ی‌ (18.19.20) له‌ حاڵی‌ گۆرانکاری‌ دا بووه‌. کاتێک له‌ وڵاتانی‌ ئوروپایی‌ دیارده‌ی‌ چوونه‌ بانی‌ هزر‌و گه‌شه‌ساندنی‌ پیشه‌سازی‌‌و ئه‌نفۆرماتیک گه‌یشته‌ لوتکه‌، مرۆڤی‌ راسیۆنالیست‌و سکۆڵاربیر، به‌ره‌ به‌ره‌ ده‌سه‌ڵاته‌کانی‌ ناچار کرد له‌ سیستمی‌ ئابووری‌، کۆمه‌ڵایه‌تی‌، سیاسی‌‌و فه‌رهه‌نگی‌‌و بواره‌ گشتیه‌کاندا گۆرانکاری‌ بنه‌ماییتر پێک بێنن. تا نیزیک به‌ کۆتایه‌کانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م، که‌ دوو سیستمی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سوسیالیستی‌‌و لیبرالیستی‌ نه‌یانتوانی‌ قه‌واره‌ی‌ وه‌ڵام پێدانه‌وه‌، به‌ پێداویستیه‌کانی‌ کۆمه‌ڵگا بن. سیستمی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سوسیال دێمۆکراسی‌ هاته‌ گۆره‌پان‌و هه‌ر دوو سیستمی‌ تووشی‌ قه‌یرانی‌ ره‌وایی کرد. هه‌رچه‌ند یه‌که‌م شه‌پۆلی‌ ئه‌و گۆرانکارییانه‌ به‌ره‌و پیری‌ ده‌سه‌ڵاته‌ ئیدئۆلۆژیک سوسیالیسته‌کان چوو. به‌ڵام ده‌سه‌ڵاته‌ بورژوازییه‌کانیش نه‌یانتوانی‌ به‌ شێوازی‌ پێشوویانه‌وه‌ بمێننه‌وه‌. چوونکه‌ تا ئه‌و کاته‌ ئه‌گه‌رچی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دیکتاتۆری‌‌و دێموکراتیک خاوه‌ن "دیسکۆرس"‌و جیاوازی‌ له‌ یاسادانه‌ری‌ ‌و به‌رێوه‌ به‌ری‌‌و دادوه‌ری‌ سه‌ر به‌ خۆیان بوون. به‌ڵام که‌لک وه‌رگرتن له‌ ده‌سه‌ڵات وه‌ک بابه‌تی که‌ره‌سه‌یی‌، تایبه‌ت به‌ ده‌سه‌ڵاتداران بوو، که‌ ئه‌وه‌ که‌لێنی‌ له‌ ناو خه‌ڵک‌و ده‌سه‌ڵات رێکخستبوو‌و ئاریشه‌یه‌کی‌ مه‌ترسیداری‌ بۆ مرۆڤ به‌ شوێنه‌وه‌ هاتبوو.
خوگه‌مله‌، له‌به‌ر یه‌ک راوه‌ستان، لێک ڕاسان، هه‌وڵدان بۆ یه‌کتر له‌ مه‌یدان ده‌رکردن، به‌ شێوه‌ی‌ فیزیکی‌‌و ره‌وانی‌... کۆمه‌ڵگای‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌و جوره‌ ده‌سه‌ڵاتانه‌ یاغی‌ کردبوو. مه‌ترسی‌ وێرانبوونی‌ بنه‌ماکانی‌ شارستانییه‌ت‌و تێداچوونی‌ مرۆڤایه‌تی‌‌و پیشکه‌وتنه‌ نیزامی‌‌و لۆجستیکیه‌کان‌و شه‌رانگێزی‌ ده‌سه‌ڵاته‌کانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌، پاساوی‌ دیکتاتۆری‌ پرۆلیتاریا‌و به‌رژه‌وه‌ندی‌ ناسیۆنال لیبرالیستی‌ نه‌یانتوانی‌ به‌ربه‌ستی‌ بایکۆتییان بێ. نه‌ تئۆری‌ ده‌وڵه‌تی‌ "لنین" که‌ له‌ شاری‌ خه‌ونه‌کانی‌ مرۆڤ دا پییاسه‌ی‌ ده‌کرد‌و له‌ کرده‌وه‌دا جه‌هه‌نه‌مێکی‌ نێڵ دابوو.. مرۆڤی‌ رازی‌ ده‌کرد. نه‌ش تئۆرییه‌کانی‌ بیرمه‌ندانی‌ بورژوایی که‌ به‌ڵێنی‌ وه‌دیهاتنی‌ به‌هه‌شتی‌ سه‌ر زه‌وییان به‌ مرۆڤ ده‌دا، دڵخۆشی‌ پێکدێنا. بۆیه‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌ هه‌وڵی‌ ده‌سه‌ڵاتێک دابوو بیخاته‌ خزمه‌ت به‌خته‌وه‌ری‌ خۆیی‌و یه‌که‌یه‌کی‌ خزمه‌تگوزاری‌ بۆ هاووڵاتیان‌و بنیاتنه‌ری‌ عه‌داڵه‌ت‌و یه‌کسانی‌ هه‌موو جۆر‌و بێ مه‌ترسی‌ له‌ سه‌ر وڵاتانی‌ تر. ئه‌وه‌ بوو سیستمی‌ ئاڵترناتیڤ (سوسیال دێمۆکراسی‌) هاته‌ گۆڕپان‌و پێناسه‌ی‌ نوێتر‌و به‌رینتری‌ به‌ ده‌سه‌ڵات به‌خشی‌. به‌‌و واتایه‌ ده‌سه‌ڵات ببێته‌ سه‌نته‌ری‌ ژیانی‌ جێی‌ متمانه‌ی‌ هاووڵاتییان‌و له‌ راده‌ی‌ نێونه‌ته‌وه‌ییشدا پابه‌ند به‌ ئووسول، پرنسیب‌و بنه‌ماکانی‌ ته‌ناهی‌ جیهانی‌‌و ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تایه‌کی‌ نوێ بۆ به‌خته‌وه‌ری‌ زیاتری‌ مرۆڤ بوو. به‌و حاله‌شه‌وه‌ مرۆڤی‌ ئه‌مرۆیی سوسیال دێمۆکراسیش به‌ ته‌واو نازانێ‌‌و چاوه‌روانی‌ به‌رفراوانتری‌ لێیه‌تی‌.
سه‌یر نییه‌ که‌ بگوترێ‌: پێشکه‌وتووترین ده‌سه‌ڵاتیش ئاڵترناتیڤی‌ نوێتری‌ هه‌یه‌. چوونکه‌ کۆمه‌ڵگای‌ ئه‌م هه‌زاره‌یه‌ به‌ خێراییی‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ نوێ به‌رهه‌م دێنێ‌‌و هاتنی‌ جیله‌ نوێیه‌کان، پرۆسه‌ی‌ داخوازی‌ ئه‌مرۆیی تر له‌ به‌ر دم ده‌سه‌ڵات دا ده‌نێن.
پرسی‌ ئازادی‌ تاک‌و کۆمه‌ڵ له‌ خالێکه‌وه‌ بۆ بێنه‌هایه‌ت چاوه‌روانی‌، له‌ ده‌سه‌ڵات هه‌ردێ زۆرتر‌و زۆرتر ده‌بێ. ئه‌و هه‌وڵه‌ به‌ربڵاوه‌ بۆ گرێدانی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ تاک‌و کۆمه‌ڵ دوچاری‌ سه‌رسووڕمانمان ده‌کا ! به‌ راستی‌ مرۆڤ چۆن ده‌سه‌ڵات تئۆریزه‌ ده‌کاته‌وه‌؟ چۆن پێداویستیه‌کانی‌ له‌ به‌رانبه‌ر ده‌سه‌ڵات داده‌نێ؟ ئایا هێلێک بۆ وه‌ستان‌و واز هێنان له‌ داواکاری‌ له‌ ده‌وڵه‌ت هه‌یه‌؟
چه‌مکی‌ دێمۆکراسی‌‌و ئاوێته‌بوونی‌ له‌ ناو سیستمی‌ ده‌سه‌ڵات‌و په‌ل‌و پۆکوتانی‌ بۆ ناو یاسا ده‌وڵه‌تی‌‌و نێو ده‌وڵه‌تیه‌کان‌و شێوه‌ی‌ عادڵانه‌ به‌رێوه‌بردنی‌، که‌ زیانی‌ بۆ مرۆڤی‌ خۆماڵی‌‌و دراوسێکه‌ی‌ نه‌بێ‌و چه‌سپاندنی‌ دێمۆکراسی‌ له‌ پرسی‌ دادوه‌رییدا، هه‌م له‌ ئاستی‌ وڵاتان‌و هه‌مدیس له‌ ئاستی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵاتاندا، ئایا مرۆڤی‌ وێڵ به‌ دووی‌ باشترین ده‌سه‌ڵات دیسان رازی‌ ده‌کا؟
له‌ گه‌ڵ ئه‌و کۆگایه‌ پێشکه‌وتنه‌ی‌ دێمۆکراسی‌ له‌ گه‌ڵ خۆی‌ په‌لکێشی‌ کردووه‌‌و له‌ پراکتیکدا به‌ختیاری‌ به‌ مرۆڤ به‌خشیوه‌، مرۆڤی‌ ره‌خنه‌گری‌ ئه‌مرۆیی قانع ده‌کا؟
بیرمه‌ندانی‌ کۆمه‌ڵنسی‌، پرۆژه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سوسیال دێمۆکراسی‌ به‌ ره‌ها نازانن. دیمۆکراسی‌ به‌ مکانیزمی‌ پیاده‌کردنی‌ نوێنه‌رایه‌تی‌، که‌ جارێ‌ رێگه‌ چاره‌یه‌کی‌ تری‌ نییه‌. به‌ وه‌ڵامپێده‌ری‌ گشت داخوازییه‌کانی‌ مرۆڤ نانرخێنن‌و له‌ سه‌ر پرسی‌ ئۆتۆنۆمی‌ راسته‌‌وخۆی‌ هه‌رکه‌س به‌ سه‌ر خۆی‌ دا جه‌خت ده‌که‌نه‌وه‌. ئایا ئه‌مه‌ خاڵی‌ کۆتاییه‌؟ پرسیارێکی‌ بێ وه‌ڵام.چوونکه‌ ئیده‌ئالترین ده‌سه‌ڵات بێ پێناسه‌یه‌ بۆیه‌ ئه‌م رێگایه‌ واته‌ گه‌یشتن به‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیده‌ئالی‌ مرۆڤ کۆتایی بۆ نییه‌.

نووسین: ره‌زا ئه‌مینی‌

پرۆژه‌ی‌ مێژوو نووسی‌ ژنانی‌ کوردستان
مێژووی‌ گه‌لی‌ کورد، له‌ به‌ر نه‌بوونی‌ سه‌نته‌ری‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆماڵی‌ به‌ شێواوی‌ نووسراوه‌ته‌وه‌ . لێکۆلینه‌وه‌کان ده‌یسه‌لمێنن. راستیه‌کانی‌ ژیان‌و خه‌باتی‌ کورد وه‌ک خۆیان نه‌خراونه‌ته‌ روو. سه‌رچاوه‌ غه‌یره‌ کوردییه‌کان له‌و باره‌وه‌ دیوی‌ به‌راوه‌ژووی‌ رووداوه‌کانیان نیشان داوین. بۆیه‌ به‌ گشتی‌ نووسینی‌ مێژووی‌ کورد ره‌خنه‌ هه‌ڵگره‌‌و که‌له‌به‌ری‌ پێوه‌ دیاره‌. ئه‌و بابه‌ته‌ی‌ ئه‌و که‌لێنه‌ی‌ به‌رفراوانتر کردۆته‌وه‌ ئاور نه‌دانه‌وه‌ له‌ ره‌هه‌ندی‌ مێژووی‌ فیمینیزم له‌ کوردستانه‌. که‌ تا به‌ ئێستا بایه‌خی‌ خۆی‌ پێنه‌دراوه‌.
له‌ سه‌ر ئیراده‌ی‌ کۆی‌ کۆمه‌ڵگا به‌ هه‌موو چین‌وتوێژه‌کانی‌ مێژوو پێکدێ‌. به‌و پێیه‌ ده‌کرێ‌ بوترێ‌: له‌ سه‌ر وزه‌‌و توانایه‌کانی‌ کۆمه‌ڵگای‌ کوردی‌، ئێمه‌ خاوه‌نی‌ مێژووی‌ سامانداری‌ تێکۆشانین.
به‌ راستی‌ مێژوو نووسی‌ کورد، به‌ کام بار دا له‌و خه‌باته‌ی‌ روانیوه‌؟ کاراکتری‌ ژن له‌و بابه‌ته‌دا چۆن نرخێندراوه‌؟ ئایا چه‌شنه‌ له‌ په‌راوێز خستن‌و له‌ دووره‌ په‌رێزی‌ راگرتنێکی‌ ژنی‌ کورد، به‌ مێژووی‌ کورده‌وه‌ دیاره‌؟ له‌ مێژووی‌ هاوچه‌رخی‌ کورد ژن رۆڵی‌ به‌رچاوی‌ گێراوه‌، ئایا پێگه‌ی‌ شیاوی‌ خه‌باتی‌ خۆی‌ دراوه‌تێ‌؟ سه‌رئه‌نجام مێژووی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ فمینیستی‌ کوردستان ‌و هه‌ڵاواردنی‌ له‌ کۆی‌ بزووتنه‌وه‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌که‌ ‌و به‌ ته‌نیا باسکردن لێی‌، بابه‌تێکی‌ ئه‌رێنیه‌؟ به‌تایبه‌تی‌ که‌ ئه‌م بزاڤه‌ دوو ره‌هه‌ندی‌ خه‌باتی‌ به‌ سه‌ر شانه‌وه‌ بووه‌. ئه‌مه‌ کارێکی‌ مومکینه‌؟
به‌ر له‌ وه‌ڵامپێدانه‌وه‌ی‌ پرسیاره‌کانی‌ پێوه‌ندیدار، پێویسته‌ خالێکی‌ بنه‌ره‌تی‌ بۆ وه‌رگرتنه‌وه‌ی‌ وه‌ڵامه‌کان له‌ بیر نه‌که‌ین. ئه‌ویش بایه‌خدار بوونی‌ پرۆژه‌ی‌ مێژووی‌ نووسی‌ فمینیستیه‌. ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ کارێکی‌ چه‌توون بێ، به‌ڵام لۆژیکی‌ که‌له‌به‌ری‌ به‌رینی‌ مێژووی‌ کورد، که‌ ژنی‌ تێدا به‌رجه‌سته‌ نه‌کراوه‌ته‌وه‌‌و زۆرتر پیاوانه‌ نووسراوه‌ ئه‌م رایه‌مان به‌ هێزتر ده‌کا، که‌ که‌م باسکردن له‌ رۆڵی‌ ژنان له‌ هه‌ناوی‌ مێژووی‌ کورد مێژوو نووسی‌ فمینیستی‌ که‌ به‌ دوو باڵی‌ نه‌ته‌وه‌ پارێزی‌‌و یه‌کسانیخوازی‌ له‌ شه‌قه‌ی‌ باڵی‌ داوه‌ ، پێویست‌و بابه‌تێکی‌ مومکینه‌.
فاکت هێنانه‌وه‌ له‌ مێژووی‌ دێرینی‌ کورد، بۆ ئه‌و که‌م کارییه‌ بابه‌ته‌که‌ زۆر درێژ ده‌کاته‌وه‌. بۆیه‌ قسه‌کردن له‌ قۆناغی‌ مێژووی‌ هاوچه‌رخی‌ کورد ده‌توانی‌ باسه‌که‌مان باشتر بۆ شی بکاته‌وه‌.
 گه‌لی‌ کورد له‌و بڕگه‌یه‌دا گه‌لێک هه‌وراز‌و نشێوی‌ سه‌ختی‌ هاتۆته‌ رێ. به‌ تایبه‌تی‌ خه‌باتی‌ خوێناوی‌ به‌ سه‌ر داسه‌پاوه‌. هه‌رکات باس له‌و خه‌باته‌ کراوه‌ به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان، سرنجه‌کان زۆرتر خراونه‌ته‌ سه‌ر ده‌وری‌ پیاوان‌و ژنان که‌وتونه‌ په‌راوێزی‌ ئه‌م باسه‌وه‌. مه‌به‌ست له‌ هێنانی‌ ئه‌م فاکته‌ که‌م بایه‌خ نیشاندانی‌ قه‌واره‌کانی‌ تری‌ خه‌بات نییه‌. ته‌نیا ئه‌و په‌رده‌ پۆشییه‌، که‌ به‌ سه‌ر ده‌وری‌ ژنان له‌و باره‌وه‌ دا دراوه‌ . ره‌نگه‌ له‌ بنه‌ره‌تدا شێوازی‌ توند‌و تیژی‌ له‌ هه‌موو بارێکدا له‌ گه‌ل سایکۆلۆژی‌ ژندا که‌متر بگونجێ‌. به‌ڵام له‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ کورد دا ژنان ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌یان گۆری‌. ئه‌وان هاتنه‌ ئه‌و گۆره‌پانه‌ش‌و به‌ رێژه‌ی‌ به‌رچاو به‌شدارییان له‌ خه‌باتی‌ چه‌کداری‌ دا کرد. پێشمه‌رگه‌ی‌ ئازا‌و چه‌له‌نگیان لێ هه‌ڵکه‌وتوه‌ . قاره‌مانی‌ وره‌ پۆڵا‌و چاونه‌ترسیان له‌ به‌ندیخانه‌کاندا سه‌ری‌ به‌ زۆرداری‌ نه‌وی‌ کردوه‌. له‌ ئازایه‌تی‌‌و بوێری‌‌و ده‌ست‌و تفه‌نگدا که‌میان نه‌هیناوه‌. گرینگتر له‌ هه‌مووی‌ ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ش ئه‌کته‌ری‌ واقیعی‌ گشت گۆڕه‌پانه‌کانی‌ خه‌بات‌و خۆبه‌خشی‌ بوون. سۆز‌و خۆشه‌ویستی‌ وه‌ک تایبه‌تمه‌ندی‌ ژنان له‌مپه‌ری‌ پێشره‌وبوونیان له‌ قوربانیدان نه‌بووه‌. له‌ سه‌خترین بارودۆخی‌ ره‌وانی‌ پترین غه‌میان به‌ کۆله‌وه‌ بووه‌‌و سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ش گیانی‌ کوردانه‌یان به‌ خۆیان‌و ده‌ورو به‌ریان به‌خشیوه‌. کۆڵیان نه‌داوه‌. کوردیان له‌ خه‌بات ره‌ژدتر کردۆته‌وه‌. به‌شێکی‌ به‌رچاویان راسته‌وخۆ له‌ ناو گۆڕپانی‌ خه‌باتی‌ چه‌کداری‌ دابوون‌و بواری‌ جه‌سته‌یی‌و بیۆلۆژی‌ رێگری‌ تێکۆشانیان نه‌بووه‌. به‌شێکی‌ تریان له‌ پشت به‌ره‌کانی‌ شه‌ر دژی‌ زۆرداری‌ قایم‌و قۆڵ بوون ‌و له‌ هه‌وڵدان دریغیان نه‌کردووه‌.
راستیه‌کانی‌ خه‌باتی‌ چه‌کداری‌ پێمان ده‌لێن ژنان پێشه‌نگی‌ ئه‌م ژیانه‌‌و داهێنه‌ری‌، به‌ها‌و نۆرمی‌ نوێ بوون‌و به‌ گژ داب‌و نه‌ریتی‌ پاسڤدا هاتوونه‌وه‌ . پارسه‌نگی‌ گۆرانخوازی‌ بوون له‌ گه‌ڵ ئاسته‌نگ‌و ئاریشه‌ی‌ چاره‌سه‌رنه‌کراو ململانه‌یان کردوه‌. شه‌ری‌ ناره‌وای‌ ره‌وانیان به‌ سه‌ر داسه‌پاوه‌. ناچار کراون واز له‌ پشکووتنی‌ به‌هره‌کانیان بێنن ... گه‌لێک زیاتر له‌ پیاوی‌ خه‌باتکاری‌ کورد ئه‌رک‌و به‌رپرسیاره‌تیان به‌ سه‌ر شانه‌وه‌ بووه‌ ‌و به‌ هه‌مووی‌ ئه‌وانه‌وه‌ قۆناغی‌ خه‌باتیان به‌ره‌و پێش تل داوه‌. به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ زۆر که‌متر له‌ خۆی‌ ئاور له‌ کارکتێریان دراوه‌ته‌وه‌ .هۆیه‌کان زۆرن ره‌نگه‌ یه‌کێ‌ له‌وانه‌ ئاورنه‌دانه‌وه‌ له‌ مێژوونووسی‌ ژنی‌ کورد بێ. بۆیه‌ ئه‌مه‌ ئه‌رکێکی‌ گرینگه‌‌و هه‌مدیس قورسایه‌که‌ی‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ر شانی‌ ژنانی‌ روناکبیر‌و خامه‌ به‌ ده‌ست تا له‌و مه‌یدانه‌شدا پێشه‌نگ بن‌و راستیه‌کانی‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌‌و یه‌کسانیخوازی‌ ژنانمان وه‌ک خۆی‌ بۆ بخه‌نه‌ روو.
پرۆژه‌ی‌ مێژوونووسی‌ فمینیستی‌ کوردستان، ئه‌گه‌رچی‌ گه‌لێ‌ گرینگه‌ بنه‌مایی به‌ ناخی‌ رووداوه‌ مێژووییه‌کان دا شۆر بێته‌وه‌ ‌و ژنی‌ بزر بووی‌ کوردی‌ تێدا بدۆزرێته‌وه‌. به‌ڵام کارێکی‌ ئه‌سته‌م‌و به‌ ده‌ر له‌ ئیراده‌ی‌ ژنان نایه‌ته‌ به‌ر چاو.
خاڵی‌ لووتکه‌ ئاسای‌ ئه‌م بزاڤه‌، له‌ ناخی‌ مێژووی‌ هاو چه‌رخی‌ کورد دایه‌ که‌ ژنان به‌ خه‌باتی‌ رێکخراو‌و ئاکتیویان له‌ پێگه‌ی‌ به‌ هێزترین بزووتنه‌وه‌ی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ دیکتاتۆرییان به‌ چۆک داهێناوه‌.
به‌ڵگه‌ ‌و دکۆمینته‌کانی‌ ئه‌و خه‌باته‌ ره‌وایه‌ لاپه‌ره‌کانی‌ مێژوو نووسی‌ ژنانی‌ کوردستان ده‌رازێنێته‌وه‌.


نووسین : ره‌زا ئه‌مینی‌

 

 Reza.amini58@gmail.com
 

 باسێک له‌ سه‌ر زمانی‌ زگماکی‌
به‌شی‌ یه‌که‌م:  گرینگی‌ زمان بۆ مرۆڤ‌و پێشکه‌وتنه‌کانی‌
به‌شی‌ دووهه‌م: ئێران وڵاتی‌ فره‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ یه‌ک زمان‌و یه‌ک نه‌ته‌وه‌یه‌
به‌شی‌ سێهه‌م: کورد‌وکێشه‌ی‌ زمانی‌ دایکی‌


به‌شی‌ یه‌که‌م:
 گرینگی‌ زمان بۆ مرۆڤ‌و پێشکه‌وتنه‌کانی‌
زمان بڕبڕه‌ی‌ پشتی‌ نه‌ته‌وه‌کانه‌. "ئۆرگانیسکی‌" بۆ پێناسه‌کردنی‌ نه‌ته‌وه‌، زمان به‌ کۆڵه‌که‌ی‌ هه‌ر ناسیۆنێک دێنێته‌ ئه‌ژمار.
وه‌ک ده‌لێن : له‌ ناو چوونی‌ هه‌ر زمانێک، به‌ واتای‌ تێداچوونی‌ به‌شێک له‌ فه‌رهه‌نگی‌ مرۆڤایه‌تییه‌.
خاتوو د:"سه‌دیقه‌ عه‌داله‌تی‌" مامۆستای‌ زانکۆی‌ هامبورک، له‌ وتارێک دا له‌ ژێر زمانی‌ زگماکی‌ چییه‌‌و خاوه‌ن کام گرینگییه‌؟ ده‌ڵێ‌:
"کاتێ‌ به‌ زمانی‌ زگماکی‌ ده‌ئاخه‌وین. له‌ راستیدا له‌ نێوان دڵ‌و هزر‌و زمانمان، پێوه‌ندی‌ چڕ‌و پڕپێکدێ‌. چوونکه‌ ئه‌م قسانه‌ ساته‌کانی‌ ژیان ‌و ئه‌زموونه‌کانی‌ رابردوومان بیر ده‌خه‌نه‌وه‌‌و له‌ هزر‌و ده‌روونماندا چه‌که‌ره‌ ده‌که‌ن.به‌ هه‌ر وشه‌یه‌ک هه‌ستمان ده‌رده‌بڕین. که‌یف خۆش‌و ته‌مبار ده‌بین‌و چاوه‌روان ده‌مێنین . به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ی‌ ره‌سته‌ گه‌لێک که‌ له‌ هزرماندا قه‌واره‌یان گرتووه‌، شاراوه‌کانی‌ ده‌روونمان گیانیان وه‌به‌ردادێ‌. له‌ رێگه‌ی‌ زمانه‌وه‌ گشت هه‌ست‌و ئه‌ندیشه‌کانمان ده‌درکێن‌و ده‌ور‌و به‌رمانی‌ لێتێده‌گه‌یه‌نین."
مافی‌ زمانی‌ زگماکی‌، یه‌کێ له‌و چه‌مکانه‌یه‌، که‌ به‌ هۆی‌ سیستمی‌ ده‌سه‌ڵاته‌ دیکتاتۆره‌کان له‌ نه‌ته‌وه‌ بێ ده‌سه‌ڵاته‌کان زه‌وت کراوه‌. بکوژانی‌ فه‌رهه‌نگ، زمانی‌ زگماکی‌‌و ئه‌ندیشه‌ی‌ گه‌لان بۆ هه‌رچی‌ سانتریالیزه‌تر کردنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات، له‌ بنه‌ماڕا ده‌ستیان داوه‌ته‌ قۆرغکردنی‌ که‌لتووره‌ جیاوازه‌کان‌و به‌رده‌وام، له‌ پرۆسێسی فه‌رهه‌نگی‌ هێرشبه‌رانه‌ دا له‌ هه‌وڵی‌ ئاسمیله‌ کردنی‌ نه‌ته‌وه‌کانی‌ داکۆکیکاری‌ مافی‌ فه‌رهه‌نگی‌ دا بوون. ئه‌م ره‌وشه‌ نادادپه‌روه‌رانه‌یه‌ بۆته‌ هۆی‌ به‌ربه‌ست رێکخستن‌و له‌ ناو چوونی‌ جییاوازییه‌ که‌لتووری‌‌و رۆشنبیرییه‌کان‌و کۆمه‌ڵگای‌ مرۆڤایه‌تی‌ تووشی‌ خه‌ساری قه‌ره‌بوو نه‌کراو کردوه‌.
لێکۆلینه‌وه‌ی‌ شاره‌زایانی‌ ئه‌م بواره‌ پێمان ده‌لێن: له‌ نیزیک به‌ (7000) زمانی‌ دونیا، نیوه‌یان واتا پتر له‌ (3000) زمان له‌ گه‌ڵ مه‌ترسی‌ مردن رووبه‌روون. چوونکه‌ زۆرێک له‌و زمانانه‌ که‌متر له‌ (100000)که‌س ته‌نانه‌ت بگره‌ که‌متر له‌ (1000) که‌س قسه‌یان پێده‌که‌ن.
له‌ ئه‌تڵه‌سی‌ زمانه‌کانی‌ له‌ مه‌ترسی‌ مه‌رگدا یونیسکۆ راگه‌یاندووه‌ که‌ له‌ لاکۆناس هه‌ڵکه‌وتوو له‌ وڵاتی‌ پرۆ (8) که‌س به‌ زمانی‌ چامیکۆرۆ قسه‌ ده‌که‌ن" ناتالیا" ژنه‌ به‌ ساڵاچووی‌ ئه‌م هه‌رێمه‌ له‌ هه‌ڵبه‌ستێکدا، به‌ هۆی‌ له‌ ناو چوونی‌ زمانه‌که‌ی‌ هه‌ستی‌ ماته‌مینی‌ خۆی‌ به‌و شێوه‌یه‌ ده‌رده‌برێ‌:
"ئه‌من به‌ زمانی‌ چامیکۆرۆ خه‌ون ده‌بینم
به‌ڵام ناتوانم خه‌ونه‌کانم بۆ که‌س بدرکێنم
چوونکه‌ ئیتر که‌س نه‌ماوه‌
که‌سیک شک نابه‌م به‌ زمانی‌ چامیکۆرۆ قسه‌ بکا"
"کوئیچیرۆ ماتسورا" سه‌رۆکی‌ پێشووی‌ رێکخراوی‌ یۆنیسکۆ ده‌لێ:
" تا چه‌ند به‌ره‌ی‌ داهاتوو وێده‌چێ له‌و (7000) زمانه‌ نیوه‌یان له‌ ناو بچن. که‌متر له‌ یه‌ک له‌ چواری‌ ئه‌م زمانانه‌ له‌ شوێنه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌کان ده‌رسیان پێده‌خوێندرێ‌‌و له‌ ئینترنیت‌و راکه‌یاندراوه‌ گشتیه‌کاندا که‌ڵکیان لێوه‌رده‌گیرێ‌. سه‌دان زمان هه‌ن که‌ ته‌نیا له‌ سه‌ر زمانی‌ خه‌ڵکه‌وه‌ن‌و له‌ هیچ شوێنێکی‌ په‌روه‌رده‌‌و راهینان یا راگه‌یه‌نه‌ره‌ گشتی‌و ئیلکترۆنیکیه‌کان که‌ڵکیان لێوه‌رناگیردرێ‌! ئه‌و هه‌روه‌ها له‌ ساڵی‌ 2008 له‌ ده‌وله‌ته‌کانی‌ جیهانی‌ ویست له‌ سیستمی‌ په‌روه‌رده‌‌و بارهێنانی‌ فه‌رمی‌‌و نافه‌رمی‌‌و کار‌و باره‌ ئیجراییه‌کانیان به‌رنامه‌ که‌لێک بگونجێنن که‌ پێکه‌وه‌ ژیانی‌ به‌ ئاشتی‌ گه‌ڵان مسۆگه‌ر بکات‌و هه‌موو له‌ مافی‌ یه‌کسان له‌و باره‌وه‌ به‌هره‌مه‌ند بن، تا مافی‌ هاووڵاتیان دابین بکرێ‌"
بۆ چاره‌ سه‌ری‌ ئه‌م ئاریشه‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌ ساڵی‌ 1999ی‌ زایینی‌ وڵاتی‌ بنگڵادش که‌ خه‌ساری‌ به‌رچاوی‌ به‌ هۆی‌ نه‌بوونی‌ مافی‌ زگماکی‌ دیبوو‌و به‌ خویندان له‌ سالی‌ 1971دا توانی‌ به‌ سه‌ربه‌خۆیی بگا‌و زمانه‌که‌ی‌ له‌ مه‌ترسی‌ مه‌رگ نه‌جات بدا پێشنیاری‌ به‌ لقی‌ فه‌رهه‌نگی‌ رێکخراوی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان واته‌ یۆنیسکۆ کرد که‌ رۆژی‌ 2ی‌ ره‌شه‌مه‌(21فیوریه‌) به‌ رۆژی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی زمانی‌ زگماکی‌ دیاری‌ بکرێ‌. له‌ درێژه‌ی‌ ئه‌م هه‌وڵانه‌دابوو که‌ ساڵی‌ 2008 وه‌ک ساڵی‌ زمانی‌ زگماکی‌ له‌ لایه‌ن یۆنیسکۆوه‌ دیاری‌ کرا‌و هه‌ر ئه‌و رێکخراوه‌ به‌ ئامانجی‌ پێکهێنانی‌ که‌شێکی‌ شیاو بۆ هه‌موو زمانه‌کانی‌ جیهان سیستمی‌ په‌روه‌رده‌‌و بارهێنانی‌ فره‌ زمانی‌ به‌ وڵاتانی‌ فره‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ دونیا پێشنیار کرد‌و وڵاتانی‌ ئامریکا، هیند، کانادا، سویس، نۆروێژ، هوله‌ند به‌ زوویی‌ به‌ره‌‌و پیری‌ پرۆژه‌که‌وه‌ چوون‌و گرینگیان به‌ پرسه‌که‌ دا.
به‌م چه‌شنه‌ پاراستنی‌ زمانه‌ هه‌ریمیه‌کان، که‌وتۆته‌ خانه‌ی‌ مافپه‌روه‌رانه‌. هه‌نووکه‌ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی‌ زمانیان له‌ مه‌ترسی‌ له‌ ناو چووندایه‌ ده‌توانن بۆ وه‌ده‌ست خستنه‌وه‌ی‌ ئه‌م مافه‌ که‌ کۆمه‌ڵگای‌ نێونه‌ته‌وه‌یی ‌و رێکخراوی‌ یۆنیسکۆ داکۆکیکارێتی‌ . سکاڵا به‌ دژی‌ پێشێلکه‌رانی‌ مافه‌ ره‌واکه‌یان بکه‌ن‌و به‌ ر به‌ توانه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی خۆیان بگرن.

له‌و ولاتانه‌ی‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ پلۆراڵ – دیمۆکراتیک به‌هره‌مه‌ندن‌و نه‌ته‌وه‌ جۆراوجۆره‌کان له‌ قه‌واره‌ی‌ سیاسی‌ فیدراڵ به‌ ته‌بایی‌ ژیان ده‌که‌ن‌و تێلۆرانس‌و وێکهه‌ڵکردن ره‌وشیانه‌. له‌ په‌نا زمانی‌ فه‌رمی‌ وڵاته‌که‌ زمانه‌ ناوچه‌یه‌کان فه‌رمین‌و له‌ قوتابخانه‌کان‌و سیستمی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ ده‌وله‌تدا به‌ ته‌واوی‌ که‌ڵک له‌ زمانی‌ زگماکی‌ هه‌ر ناوچه‌یه‌ک وه‌رده‌گیردرێ. بڵاڤۆک‌و رۆژنامه‌‌و میدیاکان به‌ زمانی‌ ناوچه‌ی‌ خۆیان‌و له‌ سه‌ر بوودجه‌ی‌ گشتی‌ وڵات به‌رێوه‌ ده‌چن‌و چه‌شنێک پلۆرالیزمی‌ فه‌رهه‌نگی‌ له‌ پراکتیک دا به‌رێوه‌ ده‌چێ‌ .ئه‌وه‌ش واتای‌ کۆلکه‌ زێرینه‌ی‌ که‌لتووری‌ ‌و فه‌رهه‌نگی‌ به‌و وڵاتانه‌ به‌خشیوه‌‌و پێشکه‌وتنی‌ به‌رچاوی‌ هه‌مه‌ جۆریشی‌ بۆ به‌ دیاری‌ هێناون.
مافی‌ خوێندن به‌ زمانی‌ زگماکی‌ له‌ وڵاتانی‌ ئیسکاندیناوی‌ به‌ تایبه‌تی‌ نۆروێژ‌و سوئێد به‌ ته‌واوی‌ یاسایی‌ کراوه‌ ‌و که‌مترین رێژه‌ی‌ حه‌شیمه‌تی‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک ده‌توانن که‌ڵک له‌و مافه‌ مرۆڤته‌وه‌رانه‌یه‌ وه‌ربگرن‌و ده‌سه‌ڵاتیش وه‌ک ناوه‌ندێکی‌ خزمه‌تگوزاری‌ هاو وڵاتیان له‌ به‌رێوه‌ بردنی‌ یاساکه‌دا هه‌ر ئاسانکارێک وه‌رێده‌خا.
 به‌ بۆنه‌ی‌ 2ی‌ ره‌شه‌ممه‌رۆژی‌ جیهانی‌ زمانی‌ زگماکی‌
نووسین: ره‌زا ئه‌مینی‌
کۆتایی به‌شی‌ یه‌که‌م
 تێبینی‌: سه‌رچاوه‌کان له‌ کۆتایی به‌شی‌ سێهه‌م دا ئاماژه‌یان پێکراوه‌


Reza.amini58@gmail.com
باسێک له‌ سه‌ر زمانی‌ زگماکی‌

به‌شی‌ دووهه‌م:
ئێران وڵاتی‌ فره‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ یه‌ک زمان‌و یه‌ک نه‌ته‌وه‌یه‌
وڵاتی‌ ئێران خاوه‌ن پێکهاته‌ گه‌لی‌ نه‌ته‌وه‌یی، ئه‌تنیکی‌ ، زمانی‌، که‌لتووری‌‌و ئایینی‌ ره‌نگاڵه‌یه‌‌و زۆرتر له‌ وڵاتانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نێوه‌راست پێویستی‌ به‌ گرینگیدانی‌ پرسی‌ چه‌شنا‌و چه‌شنی‌ زمانییه‌.
له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ دا نه‌ته‌وه‌ گه‌لی‌ توورک، کورد، به‌لووچ، لۆر، عه‌ره‌ب، فارس‌و که‌مینه‌ ئیتنیکییه‌کانی‌ مه‌سیحی‌، ئاشۆری‌، ئه‌رمه‌نی‌‌و... پێکهاته‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی – ئتنیکی‌ ئێران پێکدێنن. ده‌سه‌ڵاته‌ خۆسه‌پێنه‌کانی‌ ئێران له‌ سه‌د ساڵی‌ رابردوودا ته‌نیا زمانی‌ فارسییان به‌ سه‌ر نه‌ته‌وه‌کانی‌ ئێران داسه‌پاندووه‌‌و به‌شی‌ هه‌رکام له‌ نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌ فارسه‌کان له‌ بواری‌ فه‌رهه‌نگێوه‌ (0) بووه‌.
سیستمی‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌تی‌ ناوه‌ندگه‌را که‌ له‌ سه‌رچاوه‌ی‌ لیخنی‌ سیاسه‌تی‌ شوینیزمی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ باڵاده‌ستی‌ فارسه‌وه‌‌و له‌ په‌راوێز خستنی‌ نه‌ته‌وه‌کانی‌ تر پاراو کراوه‌ ده‌ره‌تانی‌ هه‌ڵدان‌و باڵاکردنی‌ فه‌رهه‌نگه‌ چه‌شناو چه‌شنه‌کانی‌ ئێرانی‌ به‌ربه‌ست کردووه‌. دیکتاتۆره‌کانی‌ ئێران به‌ بڕ‌وبیانووی‌ پاراستنی‌ ته‌واویه‌تی‌ خاکی‌ ئێران خۆیان له‌ قه‌ره‌ی‌ گه‌نجینه‌ی‌ پڕپیت‌و به‌ره‌که‌تی‌ فه‌رهه‌نگی‌ ئه‌و وڵاته‌ نه‌داوه‌ به‌وه‌نده‌ش نه‌وه‌ستاون به‌ڵکه‌ بنه‌مای‌ فه‌رهه‌نگ‌و رۆشنبیری‌ گه‌ڵانی‌ بنده‌ستی‌ ئێرانیان خاپوور کردووه‌.
ره‌زا خان ئه‌و ناسیۆنالیسته‌ شووینیسته‌ فارسه‌ بوو که‌ ئامانجه‌کانی‌ شۆرشی‌ مه‌شرووته‌خوازی‌ (1906 ز) که‌ له‌ گه‌ل خۆی‌ دا دیسکۆرسی‌ فره‌ فه‌رهه‌نگ گه‌رایی هێنابوو ، له‌ ناو برد. له‌ گه‌ڵ هاتنی‌ ره‌زا خان قه‌واره‌ی‌ سیستمی‌ کۆمه‌ڵگای‌ ئێران که‌ چه‌شنێک فیدرالیزمی‌ نه‌ریتی‌ بوو له‌ به‌ر یه‌ک هه‌ڵوه‌شا‌و ژێستی‌ ئاریائیزمی‌ ره‌زا خانی‌ میر په‌نج  به‌رهه‌مه‌که‌ی‌ دامه‌زراندنی‌ وڵاتی ناوه‌ند گه‌رای‌ ئێران ‌و زه‌مینه‌ خۆشبوون بۆ دروشمی‌ یه‌ک وڵات یه‌ک نه‌ته‌وه‌ که‌ ئاڵا هه‌ڵگره‌که‌ی‌ هه‌ر ئه‌و بوو به‌ ئه‌نجام گه‌یشت.
ئه‌م دروشمه‌ ئێران وێرانکه‌ره‌ ده‌ستی‌ هێرشکارانه‌ی‌ بۆ سه‌ر نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌ فارسه‌کان ئاوه‌ڵاکرد‌و به‌م جۆره‌ ئیراده‌ی‌ راسیستی‌ به‌ سه‌ر جیاوازی‌ خوازی‌ فه‌رهه‌نگی‌ دا زاڵ بوو‌و ئه‌مه‌ش به‌ سه‌رتایه‌کی‌ نوێ له‌ ده‌سپێکی‌ ره‌وشی‌ ژینۆسایدی‌ سپی‌ دێته‌ ئه‌ژمار که‌ دیکتاتۆری‌ دوای‌ ره‌زاخانیش واته‌ ره‌زا په‌هله‌وی‌ سه‌ر له‌ نوێ بۆ وه‌به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی‌ ئه‌ م ره‌وشه‌ درێژه‌ پێده‌ر‌و په‌ره‌پێده‌ری‌ سیاسه‌تی‌ زاڵکردنی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ باڵاده‌ستی‌ فارس بوو.
له‌ گه‌ڵ به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتنی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ پتر له‌ هه‌ر دوو دیکتاتۆر هه‌وڵی‌ سڕینه‌وه‌ی‌ زمانی‌ نه‌ته‌وه‌کانی‌ ئێرانی‌ دا‌و ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ هێنانی‌ ئیدئۆلۆژی‌ پان ئیسڵامیستی‌ که‌ له‌ بنه‌مادا دژایه‌تی‌  له‌ گه‌ڵ هه‌ر زمان‌و فه‌رهه‌نگێکی‌ تره‌ بیرۆکه‌ی‌ "امت واحد اسلامی‌" کرده‌ گۆپاڵی‌ سه‌رکووتی‌ فه‌رهه‌نگه‌ جیاواز بیره‌کان.تێکه‌ڵاو کردنی‌ دین‌و ده‌وڵه‌ت‌و به‌کار هێنانی‌ له‌ کرده‌وه‌ دا ‌و ئامانجی‌ هه‌ناردنی‌ شۆرشی‌ ئیسڵامی‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی‌ سنووره‌کانی‌ ئێران له‌ راستی‌ دا کپکردنی‌ ده‌نگ‌و ره‌نگ‌و زمانه‌کانی‌ نافارسی‌ بوو. ئه‌م دۆخه‌ ناله‌باره‌ ده‌رگای‌ نیوه‌ کراوه‌ی‌ په‌ره‌گرتوویی فه‌رهه‌نگی‌ گه‌ڵانی‌ ئێران که‌ به‌ هۆی‌ خه‌باتی‌ ده‌یان ساڵه‌ی‌ ئه‌وانه‌وه‌ ‌و له‌ شۆرشی‌ مه‌شرووته‌وه‌ ده‌ستی‌ پێکردبوو ‌و له‌ به‌رانبه‌ر دوو سیستمی‌ په‌هله‌وی‌ دا به‌ربه‌ره‌کانی‌ نواندبوو ‌و له‌ گه‌ڵ شۆرشی‌ گه‌ڵانی‌ ئێران له‌ سالی‌ 1357دا ده‌ڵاقه‌ی‌ روو له‌ رزگاری‌ به‌ سه‌ر دا کرا بۆوه‌ به‌ هاتنی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ هه‌میشه‌ پێشکه‌وتنی‌ زمانی‌ زگماکی‌ ده‌رگای‌ له‌ سه‌ر گاڵه‌ درا.  تایبه‌تمه‌ندی‌ مه‌ترسیدار له‌و باره‌وه‌ ئه‌وه‌بوو که‌ به‌ ناوی‌ ئیسلام‌و ئایینه‌وه‌ ئه‌م جیاوازییانه‌ ده‌ره‌تانی‌ خاپوور بوونیان به‌ یاسایی کرا.
له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئایینی‌ تاراندا دوو به‌ندی‌ 15‌و19 له‌ یاسای‌ بنه‌ره‌تی‌ ئێراندا گونجێندران ئه‌ویش ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ی‌ دروشمدا له‌ حه‌قیقه‌ت دا ئه‌م ده‌سکه‌وته‌ش به‌رهه‌می‌ خه‌باتی‌ گه‌ڵانی‌ بنده‌ست له‌ ساڵه‌کانی‌ 57‌و58 دابوو ‌و کۆماری‌ ئیسلامی‌ ویستی‌ له‌م رێگه‌وه‌ خۆ له‌ چه‌نگ ئه‌و قه‌یرانه‌ ده‌رباز بکا . به‌ڵگه‌ی‌ سه‌لمێنه‌ری‌ ئه‌م ئیدعایه‌ش جێ به‌ جێ نه‌بوونی‌ ئه‌م دوو به‌نده‌ له‌ یاسای‌ بنه‌ره‌تی‌ ئێرانه‌ چوونکه‌ پێیان وابووه‌ جێ خستنی‌ ئه‌و به‌ندانه‌ زیان به‌ له‌به‌ریه‌ک هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ ئیمپراتۆرییه‌که‌یان ده‌گه‌یه‌نێ‌.
هه‌نووکه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ زۆر نه‌ته‌وه‌ی‌ تر له‌ ئیراندان‌و غه‌یره‌ فارسن به‌ڵام زمانی‌ فه‌رمی‌ ئه‌و وڵاته‌ فارسییه‌‌و له‌ ناوچه‌ جیاوازه‌کاندا مافی‌ خوێندن‌و نووسین به‌ زمانی‌ زگماکی‌ له‌ سیستمی‌ په‌روه‌رده‌‌و بارهێناندا یاساغه‌.
ئاکامی‌ سیاسه‌تی‌ ره‌گه‌زی‌ یه‌ک زمان، یه‌ک نه‌ته‌وه‌، یه‌ک وڵاتی‌ ناوه‌ندگه‌را له‌ درێژه‌ی‌ ئه‌م نیزیک به‌ هه‌شتا ساڵه‌ دا بۆته‌ هۆکاری‌ کێشه‌‌و گرفت گه‌لی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و کۆمه‌ڵایه‌تی‌ به‌رین که‌ زیانه‌کانی‌ به‌ ئاسانی‌ قه‌ره‌بوو ناکرێته‌وه‌‌و ئه‌م دۆخه‌ نارێک‌وپێک بوونی‌ هه‌ڵدانی‌ ئابووری‌، سیاسی‌ ، کۆمه‌ڵایه‌تی‌،فه‌رهه‌نگی‌‌و...پێکهێناوه‌‌و ناعه‌داله‌تی‌ به‌رچاو به‌ کۆمه‌ڵگای‌ ئێرانه‌وه‌ دیاره‌.
منداڵانی‌ غه‌یره‌ فارسی‌ ئێرانی‌ له‌ رۆژی‌ یه‌که‌می‌ چوونیان بۆ قوتابخانه‌ له‌ زمانی‌زگماکی‌ بێ به‌شن.ناچارن به‌ زمانی‌ بێگانه‌ ده‌رس بخوێنن ئه‌وه‌ش بۆته‌ هۆی‌ لێئه‌ستاندنه‌وه‌ی‌ شوناس‌و که‌سایه‌تیان ‌و له‌ کۆمه‌ڵگا‌و نه‌ته‌وه‌ی‌ خۆیان داده‌برێن .   گرفته‌کانی‌ پێوه‌ندیدار به‌و که‌شه‌ ناسالمه‌ گه‌لێک زۆرن به‌ چه‌شنێ که‌ ئه‌و منداڵانه‌ ناتوانن ئۆگری بنه‌ماییان به‌ فیر بوونی‌ زانست هه‌بێ. بۆیه‌ ئاستی‌ رۆشنبیرییان لاواز ده‌بێ‌و به‌ زه‌حمه‌ت به‌و زمانه‌ نادایکییه‌یان ده‌توانن زانیارییان به‌رنه‌ بان.ئه‌م وه‌زعه‌ ناته‌ندروسته‌ فه‌رهه‌نگییه‌ لانی‌ که‌م تا بڕینی‌ قۆناغی‌ سه‌ره‌تایی خوێندن به‌رده‌وامه‌ ‌و له‌ ئاسته‌کانی‌ سه‌ره‌وه‌تریش شوێندانه‌ری‌ نه‌رێنی‌ خۆی‌ هه‌ر داده‌نێ‌. مامۆستا‌و قوتابیانی‌ غه‌یره‌ فارس به‌ تامه‌زرۆێوه‌ له‌ پۆله‌کاندا ناتوانن ئاڵ‌و وێڕی‌ زانست بکه‌ن چوونکه‌ متمانه‌یان به‌ زمانی‌ بێگانه‌ نییه‌.
ته‌نیا رێکاری‌ ده‌رباز بوون له‌ و قه‌یرانه‌ گشتییه‌ ئیراده‌ی‌ هه‌موو نه‌ته‌وه‌کان بۆ چه‌سپاندنی‌ مافی‌ زمانی‌ زگماکیه‌. به‌ فه‌رمی‌ بوونی‌ ئه‌م گرینگیه‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ هه‌موو گه‌ڵانی‌ ئێران بۆ ژیانی‌ به‌ ئاسووده‌یی ‌و به‌ دوور له‌ چه‌وسانه‌وه‌ی‌ فه‌رهه‌نگی مسۆگه‌ر ده‌کا. 
   به‌ بۆنه‌ی‌ 2ی‌ ره‌شه‌ممه‌رۆژی‌ جیهانی‌ زمانی‌ زگماکی‌
   نووسین: ره‌زا ئه‌مینی‌
کۆتایی به‌شی‌ دووهه‌م
تێبینی‌:سه‌رچاوه‌کان له‌ کۆتایی به‌شی‌ سێهه‌م دا ئاماژه‌یان پێکراوه‌


Reza.amini58@gmail.com

باسێک له‌ سه‌ر زمانی‌ زگماکی‌
به‌شی‌ سێهه‌م:
کورد‌وکێشه‌ی‌ زمانی‌ دایکی‌
زمانی‌ کوردی‌ شێوازی‌ ئاخافتنی‌ گه‌لێکی‌ پتر له‌( 40000000)میلیۆن که‌سیه‌. که‌ له‌ راده‌یه‌ی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی دا هیچ زمانێ به‌و حه‌شیمه‌ته‌ زۆره‌وه‌ نه‌که‌وتۆته‌ به‌ر په‌ڵاماری‌ له‌ ناو چوون. سامانداری‌ ئه‌و زمانه‌ له‌ شێوه‌ی‌ دیالکتیکی‌ جۆرا‌وجۆر دایه‌. که‌ له‌ به‌ر نه‌بوونی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ نه‌ته‌وه‌یی خۆی‌، به‌ هه‌ژاری‌ ماوه‌ته‌وه‌‌و به‌ ده‌گمه‌ن به‌هره‌ هزری‌‌و ئه‌ده‌بیه‌کانی‌ بۆ زمانی‌ تر وه‌رگێردراونه‌ته‌وه‌.
گوشاری‌ به‌ربڵاوی‌ داگیرکه‌رانی‌ کوردستان بۆ تێک‌و پێک دانی‌ ئه‌م گه‌نجینه‌ که‌لتوورییه‌، تراژیدیای‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ کوردی‌ قووڵتر کردۆته‌وه‌.
به‌ فه‌رمی‌ کردنی‌ ئه‌و زمانه‌، خه‌ونی له‌ مێژینه‌ی‌ کورد بووه‌‌و ده‌ریایه‌کی‌ خوێن‌و خه‌بات بۆ وه‌رێخراوه‌.
له‌ چوار چێوه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ وڵاتانی‌ ئێران، تورکیه‌، عێراق، سوریه‌ که‌ کوردیان به‌ سه‌ر دا که‌رت کراوه‌. به‌ توندی‌ په‌لاماری‌ زمانی‌ کوردی‌ دراوه‌.
ره‌وتی‌ سرینه‌وه‌ی‌ له‌و بابه‌ته‌ مێژووی‌ دوور‌و درێژی‌ هه‌یه‌. به‌و پێیه‌ش مێژووی‌ پان‌و پۆر له‌ خه‌بات بۆ پارێزگاری‌ کردنی‌ له‌ ئارا دا بووه‌. به‌ فرت‌و فێڵی‌ جۆرا‌و جۆر، بۆ ته‌کاندنه‌وه‌ی‌ شوناس‌و زمانی‌ کورد، له‌ شێواز گه‌لی‌ جیاواز که‌ڵک وه‌رگیراوه‌‌و گه‌له‌ کۆمه‌گی‌ لێکراوه‌، تا کۆڵه‌که‌ی‌ زمانیمان به‌ سه‌رمان دا بڕوخێنن.
هه‌نووکه‌ ئه‌م پرسه‌ هه‌م بۆ کورد و هه‌م بۆ بکوژانی‌ ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ بۆته‌ بابه‌تی سیاسی‌، چوونکه‌ ره‌وشی‌ سرینه‌وه‌ی‌ سیستماتیکی‌ ئه‌م زمانه‌ به‌ توندی‌ له‌ رێدایه‌.کورد ناچار بووه‌ له‌و باره‌وه‌ خوێنی‌ زۆر بدا.
له‌ تورکیه‌ ره‌وتی ئاسمیله‌کردن‌و قه‌لاچۆی‌ کورد، به‌ هێرش بۆ سه‌ر زمانی‌ کوردی‌ له‌ لایه‌ن "که‌مال ئاتاتورک"وه‌ ده‌ستپێده‌کا قۆناغی‌ مه‌ترسیدار ده‌بڕێ‌.له‌ ساڵی‌ 2009که‌ کورده‌کان ده‌سه‌ڵاتی‌ ئه‌و وڵاته‌ ناچار به‌ پاشه‌کشه‌ی‌ ئیستراتیژیک ده‌که‌ن‌و وازی‌ پێ له‌ ئیدعای‌ بێ بنه‌مای‌ "کورد به‌ تورکی‌ کێوی‌ دانان" دێنن ملیان پێ به‌ رێفۆرمێکی‌ رووکه‌ش ده‌ده‌ن‌و بڕێ مافی‌ فه‌رهه‌نگیان لێده‌ستێننه‌وه‌. هه‌رچه‌ند ده‌سکه‌وته‌کان زۆر بنه‌مای‌ نابن‌و ناتوانن، کۆمه‌گی‌ شیاو به‌ مافی‌ فه‌رهه‌نگی‌ کورد بکه‌ن. به‌ڵام له‌ جێی‌ خۆی‌ دا ستۆپێکی‌ ده‌مکوت بۆ به‌ر گرتن به‌ ژینۆسایدی‌ سپی‌ ده‌خه‌نه‌ به‌ر ده‌م ده‌سه‌ڵاته‌وه‌.
ساڵی‌ 2009‌و له‌ رۆژی‌ جیهانی‌ زمانی‌ زگماکی‌ دا،" ئه‌حمه‌د تورک" سه‌رۆکی‌ پارتی‌" DTP" به‌رانبه‌ر کۆمه‌لێ ره‌گه‌زپه‌رستی‌ ناو پارڵمانی‌ تورکیه‌، به‌ زمانی‌ کوردی‌ هاته‌ قسه‌‌و تابۆی‌ قه‌ده‌غه‌بوونی‌ زمانی‌ کوردی‌ له‌ پارڵماندا‌و بۆ دووهه‌م جار شکاند. تابۆیه‌ک که‌ پێشووتر "لیلا زانا" شکاندبووی‌‌و ته‌نیا به‌ تاوانی‌ کوردی‌ قسه‌کردن 15ساڵ به‌ندی‌ به‌سه‌ر دا سه‌پابوو.
له‌ گه‌ل هه‌مووی‌ ئه‌وانه‌. هه‌نووکه‌ مافی‌ خوێندن‌و نووسین به‌ کوردی‌، له‌ سیستمی‌ په‌روه‌رده‌‌و بارهێنانی‌ ئه‌و وڵاته‌ یاساغه‌.
رۆژهه‌ڵاتی‌ کوردستان به‌ هۆی‌ سه‌پاندنی‌ سیستمی‌ ئیدئۆلۆژیک – توتالیتری‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، به‌ توندی‌ له‌ گه‌ڵ مه‌ترسی‌ له‌ ناو چوونی‌ زمانی‌ کوردی‌ به‌ره‌وروویه‌.دوو جه‌مسه‌ری‌ هێرشبه‌ری‌، ئیدئۆلۆژی‌ ئایینی‌‌و شووینیزمی‌ فارس، کوردی‌ له‌ به‌ر دم کێشه‌ی‌ دوو قاتی‌ داناوه‌.
منداڵانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ کوردستان له‌ مافی‌ خوێندن به‌ زمانی‌ زگماکی‌ به‌ش بڕاون . مامۆستا‌و پسپۆرانی‌ ناوه‌نده‌، په‌روه‌رده‌یی‌و بارهێنانییه‌کان، ده‌بێ به‌ زمانی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ باڵاده‌ستی‌ فارس وانه‌ بڵێنه‌وه‌.
سه‌رنج راکێش ئه‌وه‌یه‌! کۆمه‌لێ‌ شوینیست – راسیست، زمانی‌ کوردی‌ به‌ بن زاراوه‌ی‌ زمانی‌ فارسی‌ که‌ پره‌ له‌ وشه‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ دێننه‌ ئه‌ژمار!...
کاریگه‌ری‌ سیاسه‌تی‌ سه‌قه‌تی‌ فه‌رهه‌نگی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ئێراندا، شێوه‌ی‌ ئاخافتنی‌ کۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵکی‌ کوردستانی‌ گۆڕیوه‌. له‌ شاره‌کانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ کوردستان، زمانی‌ کوردی‌ تام‌و بۆنی‌ کوردانه‌ی‌ که‌م پێوه‌ ماوه‌. به‌ وته‌ی‌ هه‌ندێکان" کلاسی‌ دابه‌زیوه‌"
ئه‌گه‌ر زمانی‌ کوردی‌ نیوه‌نووزه‌یه‌کی‌ وه‌به‌رماوه‌. به‌ هۆی‌ پاراستنی‌ له‌ ناوچه‌ لادییه‌کان‌و خه‌باتی‌ حیزب‌و رێکخراوه‌کانی‌ تاراوگه‌‌و کۆر‌و کۆمه‌ڵه‌ ئه‌ده‌بی‌‌و فه‌رهه‌نگی‌‌و رۆشنبیرییه‌کانی‌ ناوه‌ندی‌ شاره‌کانه‌. که‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ به‌رده‌وامی‌ له‌ هه‌وڵی‌ کۆیرکردنه‌وه‌ی‌ ئه‌م ده‌روویه‌ش دا بووه‌‌و ویستوویه‌تی‌، ئیراده‌ی‌ ئایینی‌ نووسین‌و کوردی‌ تێکدان به‌ سه‌ر رۆژنامه‌ڤانان‌و نوسه‌رانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ کوردستان دا بسه‌پێنێ‌. زۆر گۆڤار‌و بڵاڤکی‌ کوردی‌، که‌ پڕن له‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ پڕ‌و پووچی‌ ئایینی‌‌و وشه‌ی‌ زۆڵی‌ کوردی‌ ئیزنی‌ بڵاو کردنه‌وه‌ی‌ به‌ تیراژی‌ زۆر‌و بودجه‌ی‌ بۆریان پێده‌درێ‌، تا زمانی‌ کوردی‌ پێ بشێوێندرێ‌.
ده‌نگ‌و ره‌نگی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ زمانی‌ کوردی‌، زۆرترین پیلانی‌ بۆ تێکدانی‌ زمانی‌ کوردی‌ تێدا به‌ کار ده‌برێ‌. که‌ ناوی‌ هه‌موو ئه‌و غه‌درانه‌ش به‌ خزمه‌تکردن ده‌نرخێندرێ‌!
جێگای‌ که‌یف خۆشییه‌. له‌ گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و پیلانانه‌ که‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌رێوه‌یان ده‌با. ده‌ره‌تانێک بۆ رزگاری‌ زمانی‌ کوردی‌ له‌ ژێر سته‌می‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ ئایینی‌‌و شوینیزمی‌ فارسی‌ هه‌رماوه‌‌و رێبواران‌و سوارچاکانی‌ ئه‌م گۆره‌پانه‌ی‌ خه‌بات شل‌و شه‌که‌ت نایه‌نه‌ به‌رچاو.
له‌ سورییه‌ش دۆخه‌که‌ به‌و تراژیدیایه‌ به‌رێوه‌ ده‌چێ‌ ‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ ئه‌و وڵاته‌ به‌ چڕ‌وپڕی‌، سه‌رقاڵی‌ سرینه‌وه‌ی‌ ئاسه‌واری‌ کورد‌و زمانه‌که‌یه‌تی‌.
گه‌لی‌ کورد له‌ عێراقدا به‌ هۆی‌ پێشێلکردنی‌ ماف‌و ئازادییه‌کانی‌ له‌ لایه‌ن دیکتاتۆره‌کانه‌وه‌، به‌ ته‌واوی‌ هه‌وڵی‌ له‌ ناو بردنی‌ دراوه‌. له‌ گه‌ڵ به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتن‌و خاوه‌ندارێتی‌ سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان له‌ ساڵی‌ 1991 دا مافی‌ پاراستنی‌ فه‌رهه‌نگ‌و زمانیان که‌ پێشووتر لێ زه‌وت کرابوو‌و توانیان به‌ هۆی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ کوردی‌ له‌ باشووری‌ کوردستان وه‌ده‌ست بخه‌نه‌وه‌.به‌ر له‌وه‌ له‌ مافی‌ زمانی‌ زکماکی‌ بێ به‌ش بوون. هه‌نووکه‌ له‌ قوتابخانه‌کاندا به‌ زمانی‌ کوردی‌ ده‌رس ده‌خوێندرێ‌‌و له‌ سیستمی‌ په‌روه‌رده‌‌و بارهێنانی‌ عێراقی‌ فیدرالدا مافی‌ خوێندن به‌ زمانی‌ زگماکی‌ بۆ کورد به‌ فه‌رمی‌ ناسراوه‌‌و یه‌کێ له‌ دوو زمانه‌ فه‌رمییه‌که‌ی‌ ئه‌و وڵاته‌یه‌.به‌م جۆره‌ به‌ر به‌ توانه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی گیراوه‌‌و به‌شێ‌ له‌و خه‌سارانه‌ی‌ ره‌وتی‌ له‌ ناو چوونی‌ ئه‌ده‌ب، که‌لتوور، فه‌رهه‌نگ‌و زمانی‌ کوردی‌ قه‌ره‌بوو کراونه‌ته‌وه‌.
2ی‌ ره‌شه‌ممه‌، ده‌ره‌تانی له‌باری‌ خۆرێکخستنه‌وه‌ی‌ کورد‌و وه‌گه‌رخستنه‌وه‌ی‌ هه‌وڵی‌ هه‌موو لایه‌نه‌یه‌تی‌. تا ئاریشه‌ی‌ زمانی‌ کوردی‌ به‌رێته‌ نێو کۆر‌و کۆمه‌ڵه‌ نێو نه‌ته‌وه‌ییه‌کان‌و رێکخراوی‌ یۆنیسکۆ له‌و مه‌ترسیانه‌ ئاگادار کاته‌وه‌ که‌ به‌ هۆی‌ سیاسه‌تی‌ شووینیستی‌ داگیر که‌رانی‌ کوردستان، مه‌ترسی‌ له‌ ناو چوونی‌ ئه‌ده‌ب‌و که‌لتوور‌و زمانی‌ کوردی‌ له‌ ئارا دایه‌.
پترین ئه‌رک له‌و باره‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ر شانی‌ حکومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ کوردستان‌و رێکخراوه‌ مه‌ده‌نییه‌کانی‌ کورد له‌ هه‌موو پارچه‌کاندا.
رێکخراو‌و لایه‌نه‌کانی‌ به‌رهه‌ڵستکاری‌ ده‌سه‌ڵاته‌ دیکتاتۆره‌کانی‌ داگیرکه‌ری‌ کوردستان، پێویسته‌ به‌ پڵاتفۆرمی هاوبه‌ش بێنه‌، ئه‌و گۆره‌پانه‌ له‌ خه‌بات‌و داکۆکیکاری‌ به‌رگرتن به‌ فه‌وتانی‌ زمانی‌ کوردی‌ بن .
کوردستانییه‌کان ده‌توانن. ئاکسییۆن‌و که‌مپه‌ینی‌ میلیۆنی‌ وه‌رێ خه‌ن ‌و کێشه‌که‌یان له‌ به‌ردم کۆمه‌ڵگای‌ نێو نه‌ته‌وه‌یی دابنێن.
رووناکبیران‌و دلسۆزانی‌ فه‌رهه‌نگ‌و ئۆگرانی‌ زمانی‌ زگماکی‌، ئه‌رکیانه‌ کۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵک به‌ دژی‌ هێرشی‌ فه‌رهه‌نگی‌ ئاماده‌ بگه‌ن.

  به‌ بۆنه‌ی‌ 2ی‌ ره‌شه‌ممه‌رۆژی‌ جیهانی‌ زمانی‌ زگماکی‌
کوتایی به‌شی‌ سێهه‌م‌و دوایین به‌ش
   نووسین: ره‌زا ئه‌مینی‌
ژێده‌ر:
1 -  جریانهای‌ قومی‌ در ایران ریشه‌دار هستند . یوسف عزیزی‌ بی‌ گرف در گفتگو با هفته‌ نامه‌ عصر کارون
2 -  کودک و زبان مادری     صدیقه عدالتی
3-  ئاماره‌کان له‌ ئینترنیت وه‌رگیراوه‌
4- له‌ رۆژی جیهانی زمانی زگماکیدا زمانی کوردی په‌رله‌مانی تورکیای هه‌ژاند  مادنیوز
5 - روز جهانی زیان مادری«مقاله»
6 - منبع:دویچه وله بان مادری روز جهانی زبان مادری، تنگناها و دستاوردهابه قلم : بیژن  برهمندیتاریخ انتشار مقاله  23/02/2009 به روز شده  29/03/200914:38 TU

کۆماری‌ دیموکراتیکی‌ کوردستان
کۆماری‌ دیموکراتیکی‌ کوردستان (2/11/1324ی‌ هه‌تاوی‌) سه‌ره‌تای‌ دیسکۆرسی نوێ‌ له‌ واتای‌ کوردایه‌تی‌‌و وه‌ڵامی‌ له‌ مێژینه‌ به‌ پرسی‌ نه‌ته‌وه‌ی کورده‌، که‌ بالانسی‌ کوردی‌ له‌ نێو هاوکێشه‌کانی‌ ناوچه‌یی‌و جیهانی‌ برده‌ ئاستێکی‌ بانتر.کاراکتێری‌ پۆزیتیڤی‌ کۆماری‌ کوردستان، له‌ سه‌ر گۆرانکارییه‌ مێژووییه‌کانی‌ هاوچه‌رخ کێشه‌ی‌ کوردی‌ به‌ره‌و فازێکی‌ مۆدیرنیته‌گه‌ری‌ پاڵ پێوه‌نا.له‌ سه‌ر ئه‌م دیارده‌ سیاسی‌‌و نه‌ته‌وه‌ییه‌ لێکۆڵه‌ران‌و شاره‌زایانی‌ ئه‌و بواره‌ ،پێداچوونه‌وه‌ی‌ زانستی‌ فره‌ ره‌هه‌ندیان ئاراسته‌ کردوه‌‌و هه‌ر نووسه‌ری‌ له‌ روانگه‌ی‌ خۆیه‌وه‌ ئه‌م بابه‌ته‌یان تاو‌و توێ‌ کردوه‌. ته‌نانه‌ت دژبه‌رانی‌ ماف‌و ئازادی‌‌و ئامانجه‌کانی‌ کوردیش ویستوویانه‌ به‌ زه‌قکردنه‌وه‌ی‌ لایه‌نه‌ نه‌رێنیه‌کانی‌ به‌ دوای‌ ئامانجی‌ خۆیاندا بگه‌رێن. زۆر جار چه‌واشه‌کاریان به‌و په‌ری‌ خۆی‌ گه‌یاندوه‌ ‌و هه‌ولیان داوه‌ لۆژیک‌و به‌های‌ ئه‌م گرینگیه‌ له‌ بایه‌خی‌ خۆی‌ به‌ تاڵ که‌نه‌وه‌، تا ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌یان ده‌سکه‌وێ‌ که‌ ئیراده‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ کورد بخه‌نه‌ ژیّر پرسیاره‌وه‌‌و ئه‌و ته‌وه‌هوومه‌ ساز بکه‌ن، که‌ گه‌لی‌ کورد رێکخستنی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ بۆ دامه‌زراوه‌ی‌ ده‌سه‌لاتی‌ نه‌ته‌ویی، لاوازه‌ ‌و گه‌ره‌کیانه‌ ئه‌م بیرۆکه‌ له‌ جێ دا خامۆش بکه‌ن .
به‌ داخه‌وه‌ تا ئێستاش ئه‌وانه‌ی‌ له‌ سه‌رکۆماری‌ کوردستان نووسیویانه‌ نه‌یانتوانیوه‌ روخساری‌ کۆماری‌ کوردستان له‌ هه‌موو روویه‌کانه‌نه‌وه‌ بێننه‌ به‌رباس ‌و لێکۆلینه‌وه‌ی‌ گشتیگیر. جگه‌ له‌ مێژووی‌ نووسی‌ کورد دوکتوور قاسملوو ئه‌ویش به‌ شێوه‌ی‌ کورته‌ نووسین، له‌ سه‌ر کۆمار هیندیک لایه‌نی‌ زانستی‌ تری‌ بۆ خستووینه‌ روو. دیاره‌ که‌سانیکی‌تریش ئه‌و کاره‌یان ئه‌نجامداوه‌ به‌لام بۆشاییه‌ک به‌ نووسینی‌ ئه‌م رووداوه‌وه‌ هه‌ر دیاره‌.
له‌ جێدا که‌ باسی‌ کۆماری‌ کوردستان دێته‌ گۆرێ‌ پرسیار گه‌لی‌ جۆرا‌وجۆر گه‌ڵاله‌ ده‌کرین، یه‌کێک له‌ پرسیارانه‌ پێناسه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ کۆماری‌ کوردستانه‌ که‌ پێویستی‌ به‌ شیکاری‌ زیاتر هه‌یه‌.یا گرینگترین پرسیاری‌ تر ئه‌وه‌یه‌ ئایا کۆماری‌ کوردستان رووداوێکی‌ ده‌سکردی‌ لاوه‌کی‌ بوو؟ یان ئیراده‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ له‌ پێکهێنانیدا رۆڵی‌ هه‌بووه‌؟ کۆمه‌لًگا‌و رێکخراوی‌ سیاسی‌ ‌و حیزبی‌ سه‌رده‌می‌ کۆمار بۆ له‌ پاراستنی‌ ئه‌م ده‌سکه‌وته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ ناکام مانه‌وه‌؟ هێزه‌ کلۆنییالیستیه‌کان بۆچی‌ له‌ حالێکدا بانگه‌شه‌ی‌ رزگاری‌ نه‌ته‌وه‌کانیان کردبوویه‌ دروشمی‌ خۆیان کۆماری‌ کوردستانیان بێ پشتیوان هێشته‌وه‌؟
بۆ کرانه‌وه‌ی‌ ده‌لاقه‌یه‌ک به‌ رووی‌ پرسیاری‌ له‌و چه‌شنه‌، پێویسته‌ ئاماژه‌یه‌کی‌ کورت به‌ بار‌ودۆخی‌ گشتی‌ کوردستان بکه‌ین .
 به‌ هۆی‌ داگیرکرانی‌ وڵاتی‌ کوردستان له‌ لایه‌ن هێزه‌ داگیرکه‌ره‌کانه‌وه‌‌و داکۆکی‌ هێزه‌ کلۆنیالیستیه‌کان‌و نئۆکلۆنییالیستیه‌کانی‌ ده‌ره‌وه‌ له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ داگیرکه‌رانه‌، خه‌بات‌و به‌ربه‌ره‌کانی‌ کورد بۆته‌ ره‌مزێک بۆ نه‌توانه‌وه‌ی‌ کورد‌و به‌رخۆدان بۆته‌ پێویستی‌ گه‌له‌ سته‌م لێکراوه‌که‌مان. ئه‌گه‌ر سه‌یری‌ مێژووی‌ بزاڤی‌ رزگاریخوازانه‌ی‌ کورد بکه‌ین به‌رده‌وام پرۆسه‌ی‌ داگیرکردنی‌ کوردستان له‌ لایه‌ن نه‌یارانێوه‌‌و ملکه‌چنه‌کردنی‌ ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ به‌ درێژایی‌ مێژوو دووپات‌و چه‌ند پات بۆته‌وه‌ ‌و گه‌لێک جار کورد سه‌رکه‌وتن‌و سه‌ره‌نگرێبوونی‌ به‌ خۆیه‌وه‌ بینیوه‌‌و هۆکاری‌ جۆراوجۆر بونه‌ته‌ هۆی‌ ناکامی‌ کورد له‌ گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌لاتی‌ نه‌ته‌وه‌یی خۆی‌.گرینگترین هۆکار له‌و په‌یوه‌ندییه‌ دا، نارێکخراوی‌ بوونی‌ کورد بووه‌. ئه‌م ره‌وته‌ تا دامه‌زراندنی‌ حیزبی‌ دیموکراتی‌ کوردستان‌و پێکهاتنی‌کۆمار وه‌ک لاوازییه‌کی‌ به‌رین به‌ بزووتنه‌وه‌که‌وه‌ دیار بوو. به‌لام بۆ یه‌که‌م جار له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ کوردستان ئه‌م پێویستیه‌ له‌ سه‌ر ده‌می‌ کۆمار دا وه‌لامی‌ پێدرایه‌وه‌ . که‌ وابوو دژ کرده‌وی‌ کورد له‌ به‌رانبه‌ر زۆرداریدا ‌و دۆزینه‌وه‌ی‌ رێگه‌ چاره‌کانی‌ ئه‌و کێشه‌یه‌ هێڵی‌ بنه‌مایی‌ خه‌باتی‌ کورد بووه‌ ‌و هێزیکی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌و فاکتۆره‌ رۆڵی‌ لاوه‌کی‌ گێراوه‌ ‌و هه‌لسه‌نگاندنی‌ دۆخی‌ کۆمار له‌ سه‌ر‌و به‌ندی‌ شه‌ری‌ دووهه‌می‌ جیهانی‌‌و هاتنی‌ هێزه‌ ده‌ره‌کیه‌کان، بۆ گورانکاری‌ له‌ ناوچه‌که‌ شوێندانه‌ری‌ به‌ سه‌ر قوزتنه‌وه‌ی‌ هه‌له‌که‌ له‌ لایه‌ن کورده‌وه‌ هه‌بووه‌، به‌ڵام بنه‌مای‌ هه‌لوێستی‌ نه‌ته‌وه‌یی بۆ کورد نه‌بووه‌... وه‌کی‌ له‌ پێشدا ئاماژه‌ی‌ بۆ کرا کرداری‌ رژیمه‌ دیکتاتۆره‌کانی‌ ناوچه‌که‌‌و وه‌ڵامپێنه‌دانه‌وه‌ی‌ لۆژیکی‌ به‌ داخوازییه‌ سه‌ره‌تایه‌کانی‌ کورد، له‌ هۆکاره‌ بنه‌ ره‌تیه‌کان بووه‌. به‌ واتایه‌کی‌تر ئه‌گه‌ ر کورد بۆ خۆی‌ پارسه‌نگ نه‌بووبێ، هیزه‌ ده‌ره‌کیه‌کان نه‌یانکردۆته‌ ئه‌و پارسه‌نگه‌ که‌ له‌ سه‌روبه‌ندی‌ دامه‌زراندنی‌ کۆمار دا دۆخه‌که‌ پێکهات . له‌و قۆناغه‌ دایه‌ " حدک" خۆی‌ له‌ گه‌ل داخوازییه‌کانی‌ کورد موتوربه‌ ده‌کا ‌و کۆمار داده‌مه‌زرێنێ . گومان هه‌ڵنه‌گره‌ له‌ کاری‌ سیاسی‌ دا به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی‌ لایه‌نێک له‌ گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی‌، هێزێکی‌ ده‌ره‌کی ده‌که‌ونه‌ خانه‌ی‌ تۆلێرانسه‌وه‌‌و پێچه‌وانه‌که‌شی‌ هه‌ر ده‌کرێ بێته‌ ئاراوه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م به‌رژه‌وه‌ندییه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ شه‌ری‌ دووهه‌می‌ نێوده‌وله‌تی‌ دا به‌ هۆی‌ پشتیوانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ پادشایه‌تی‌ له‌ فاشیزم‌و نازیسم ‌و لایه‌نی‌ به‌رانبه‌ری‌  که‌ گه‌لی‌ کورده‌‌و له‌ به‌ره‌ی‌ دژی‌ فاشیزم دا قه‌رار ده‌گرێ‌‌و حیزبه‌ پێشره‌وه‌که‌ی‌، خه‌باتی‌ رزگاریخوازی‌ کور د به‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وه‌کانی‌ دیکه‌ی‌ ئێران ‌و له‌ ئاستی‌ نێو نه‌ته‌وه‌یشدا خه‌باتی‌ گه‌لی‌ کورد به‌ نه‌ته‌وه‌کانی‌ هێرش بۆکراو به‌ هۆی‌ فاشیزمه‌وه‌ گرێده‌دا، ئه‌وه‌یه‌ که‌ پێناسه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و پێشکه‌وتوانه‌ به‌ کۆمار ده‌دا .
وه‌کی‌ ئاماژه‌ی‌ پێکرا هاتنه‌ به‌ره‌ی‌ ده‌سه‌لاتی‌ ئیران له‌ به‌ره‌ی‌ فاشیستی‌دا ده‌ره‌تانی‌ ئه‌وه‌ی‌ ره‌خساند. هێزه‌ میلیشاییه‌کانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ره‌زا شای‌ په‌هله‌وی‌ له‌ هه‌رێمی‌ کوردستان لاواز بن.ئه‌وه‌ش هه‌رگیز ناتوانێ‌ واتای‌ ئه‌وه‌ بدا که‌ کورد خوازیاری‌ هاتنی‌ هێزه‌ ده‌ره‌کیه‌کان‌و چاوه‌ رێی‌ رێگه‌چاره‌ی‌ ئه‌وان بێ له‌ راستی‌ دا سیاسه‌تی‌ ده‌سه‌ڵاته‌ داگیرکه‌ره‌کانه‌، که‌ راسته‌‌وخۆ‌و ناراسته‌وخۆ هێزه‌ لاوه‌کییه‌کان ده‌کێشێته‌ گۆرپانه‌ هه‌ریمیه‌کان. رووداوه‌کانی‌ سه‌رده‌می‌ کۆمار ئه‌م راستیه‌مان بۆ ده‌سه‌لمێنن. که‌ ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی‌ زلهێزه‌کان بۆ دامه‌زراندنی‌ پرنسیبه‌ دیموکراتیکه‌کان کاتین، ئه‌وه‌ ئه‌مرێکی‌ ئیستراتیژیکی‌ بۆ رێبه‌رایه‌تی‌ بزاڤی‌ رزگاریخوازی‌ کورده‌.
کۆمه‌ڵگای‌ رێکخراو‌و سیاسی‌ سه‌رده‌می‌ کۆمار به‌ زۆر هۆ له‌ پاراستنی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ نه‌ته‌وه‌یی کۆمار ناکام ماوه‌. گرینگترین هۆکاریش ده‌سه‌ڵاته‌ زلهێزه‌کان بوون که‌ ده‌ستی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ناوه‌ندییان بۆ هیرشکردن ئاوه‌ڵاهێشته‌وه‌ ‌و بزوتنه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و دیموکراتیکه‌کان بێ پشتیوان مانه‌وه‌. به‌ ڵام پشتیان له‌ ئامانجه‌کانیان نه‌کرد‌و ئه‌م قۆناغه‌ له‌ سه‌رکه‌وتنی‌ دیکتاتۆری‌ نه‌یتوانی‌ تا سه‌ر به‌رده‌وام بێ
گه‌لی‌ کورد به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونه‌کانی‌ کۆمار تا هه‌نووکه‌ش درێژه‌ده‌ری‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌‌و تا ده‌ست راگه‌یشتن به‌ ئاواته‌کانی‌ کۆمار کۆڵ نادا.

پێشه‌وا رێبه‌رێکی‌ پراگماتیستی‌ کورد 

 دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تێک له‌ چه‌شنی‌ کۆماری‌ له‌ سالی‌ 1324ی‌ هه‌تاویدا، به‌ سرنجدان به‌ پێکهاته‌ی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ئه‌و کاتی‌ کوردستان کارێکی‌ ئه‌سته‌م بوو .چوونکه‌ پیکهاته‌ی‌ سیاسی‌- کۆمه‌ڵایه‌تی‌- ئابووری‌- که‌لتووری‌ کۆمه‌ڵگای‌ کورده‌واری‌ له‌ باری‌ ماددی‌‌و مه‌عنه‌وێوه‌، پێویستی‌ به‌ زه‌مه‌نێکی‌ تر بۆ وه‌ها رێکخستنێک بوو . له‌ نێو گرێچنێکی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ له‌و چه‌شنه‌دا، ده‌ستبردن بۆ کارێکی‌ له‌و چه‌شنه‌ ،جه‌رگی‌ ده‌ویست‌و هزرێکی‌ پان‌و پۆری‌ ده‌خواست، که‌ پێشه‌وا هه‌ڵگری‌ ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ بوو. به‌ پێی‌ لێکدانه‌وه‌ی‌ زۆرینه‌ی‌ لێکۆڵه‌رانی‌ مێژوو ناس‌و زانایانی‌ کۆمه‌لناسی‌ سیاسی‌‌و ئابووری‌ ، یه‌کێک له‌ هۆکاره‌ بنه‌مایه‌کانی‌ هه‌ره‌سهێنانی‌ کۆمار ئه‌و پێکهاته‌ ئاماژه‌ بۆکراوه‌یه‌،واتا هۆکاری‌ زاڵبوونی‌ دسپلینی‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ له‌ هه‌موو بواره‌کانی‌ که‌لتووری‌ ، سیاسی‌ ، ئابووری‌ ... که‌ بابه‌تێکی‌ نه‌رێنی‌ بۆ گه‌شه‌نه‌کردوویی هزر‌و رامان‌و کامڵ‌ نه‌بوونی‌ بیر‌و هه‌ست‌و سۆزی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ بوو . بۆ سه‌لماندنی‌ ئه‌و بۆچوونه‌ با سرنج بده‌ینه‌ بواری‌ پێکهاته‌ی‌ به‌شێک له‌و وڵاتانه‌ی‌ له‌ سه‌رده‌می‌ شه‌ری‌ دووهه‌می‌ نێو ده‌وڵه‌تی‌ دا ،بۆ رزگاری‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ له‌ ژێر چنگی‌ نازیسم _ فاشیزمدا خه‌باتیان کرد‌و سه‌رکه‌وتنیان به‌ ده‌ست هێنا ،ئه‌وان به‌ هۆی‌ بوونی‌ پێکهاته‌ی‌ غه‌یره‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ واتا بوونی‌ سیسته‌می‌ سه‌رمایه‌داری‌ توانیان خاوه‌ن رێکخستنی‌ به‌ هێزتری‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ بن‌و فاکتۆری‌ بازدان به‌ سه‌ر سیسته‌می‌ فئۆدالی‌ توانی‌ ببێته‌ بنه‌مایه‌کی‌ به‌ هێز بۆ رزگارییان له‌ ژێر ده‌سته‌یی‌ دا . ئه‌م هۆکاره‌ پاڵنه‌رترین هێزی‌ ئه‌و گه‌ڵانه‌ بوو که‌ بۆ وه‌ده‌ست خستنه‌وه‌ی‌ شوناس‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ نه‌ته‌وه‌یی له‌ دانی‌ لێشاوی‌ خوێن دریغیان نه‌کرد.که‌وابوو بوونی‌ سیسته‌می‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ پێشکه‌وتوو، هۆکارێکی‌ گرینگه‌ بۆ پاراستنی‌ ده‌وله‌تی‌ نه‌ته‌وه‌یی که‌ کۆمار لێی‌ بێبه‌ش بوو. کۆمه‌ڵگای‌ سه‌رده‌می‌ کۆمار خاوه‌ن پێکهاته‌یه‌کی‌ شێواوی‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ بوو.له‌ بواری‌ ئابوورێوه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆماڵی‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ که‌ ئه‌قلییه‌تی‌ به‌رێوه‌ به‌ری‌ وڵاتی‌ نه‌بوو ، به‌ سه‌ر خه‌ڵک دا زاڵ بوو . ده‌سه‌ڵاتی‌ ناوه‌ندی‌ هیچ بایه‌خێکی‌ به‌ باری‌ ئابووری‌ کوردستان نه‌ده‌دا ، ئه‌مه‌ش ئابووری‌ کوردستانی‌ به‌ رێژه‌یه‌کی‌ که‌متر ته‌نانه‌ت له‌ وڵاتی‌ دواکه‌وتووی‌ ئێران دابه‌زاندبوو. له‌ گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ دا شار‌و شارۆچکه‌ش له‌ کوردستاندا بوون له‌ نێو ئه‌م شارانه‌دا چه‌شنه‌ پیشه‌سازێکی‌ ئاماتۆر هه‌بوو، که‌ ته‌نیا به‌شی‌ وه‌ده‌ست خستنی‌ بژیویه‌کانی‌ ژیانی‌ خه‌ڵکی‌ شاره‌کانی‌ ده‌کرد، ئه‌ویش به‌ نیوه‌ چڵی‌ .له‌ بازه‌رگانی‌ به‌ به‌رنامه‌‌و خاوه‌ن داهاتی‌ نه‌ته‌وه‌یی دیارده‌یه‌ک به‌ر چاو نه‌ده‌که‌وت. له‌ ناو گونده‌کاندا به‌رهمهێنان‌و کشت‌و کال به‌ هۆی‌ مڵکدارێتی‌ ئاغا‌و ده‌ره‌به‌گه‌کان به‌ سه‌ر هه‌موو که‌ره‌سه‌کانی‌ به‌رهمهێنانی‌ گووند نشینان ‌و له‌ به‌ر میکانیزه‌ نه‌بوونی‌ ته‌نانه‌ت سه‌ره‌تایی کشت‌و کال‌و نا پیشه‌یی بوونی‌ ئاژه‌ڵداری‌ ، کوردستان خاوه‌نی‌ سامانێکی‌ نه‌ته‌وه‌یی زیاده‌ به‌رهه‌م نه‌بوو. بۆیه‌ دامه‌زراندنی‌ ده‌وله‌تی‌ نه‌ته‌وه‌یی کارێکی‌ ئاسان نه‌بوو. هه‌موو ئه‌وانه‌ش په‌یوه‌ندی‌ راسته‌‌و خۆیان به‌ سیاسه‌ت‌و پیلانگێرێکه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ناوه‌ندی‌ دایسه‌پاندبوو. تا به‌ هۆی‌ ئه‌و له‌ پاشکه‌وتوویی راگرتنه‌ کورد بیر له‌ چاره‌نووسی‌ خۆی‌ نه‌کاته‌وه‌. له‌ گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌ دا گه‌یشتن به‌ بیرۆکه‌ی دامه‌زراندنی‌ ده‌سه‌ڵاتێکی‌ کوردی‌ به‌ راستی‌ شاکارێکی‌ گرینگ له‌ مێژووی‌ بزاڤی‌ رزگاریخوازی‌ کورد دابوو. چوونکه‌ کۆی‌ هۆکاره‌ نگه‌تیڤه‌کان به‌ربه‌ست‌و له‌مپه‌رێکی‌ به‌ هێز بۆ به‌رگرتن به‌ رووداوی‌ دامه‌زراندنی‌ کۆماری‌ دێموکراتیکی‌ کوردستان بوون. ته‌نیا خالێکی‌ پۆزه‌تیڤ که‌ بوونی‌ هه‌بوو ‌و جیگه‌ی‌ هیوا بۆ ساز کردنی‌ ده‌وله‌تێکی‌ نه‌ته‌وه‌یی بوو ئیراده‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ خه‌ڵکی‌ کوردستان بوو، که‌ پشتا‌و پشت شۆرشیان وه‌رێخستبوو، تا به‌ ده‌سه‌ڵاتێکی‌ خۆیی بگه‌ن .یانی‌ ته‌نیا به‌ستێنی‌ هزری‌ ئه‌ویش به‌ کێشه‌ی‌ خۆیه‌وه‌‌و له‌ بازنه‌یه‌کی‌ ته‌نگه‌به‌ر دا توانی‌ میکانیزمی‌ رێکخستنی‌ کۆمار بێ، که‌ پێشه‌وا بلیمه‌تانه‌ ئه‌و ده‌ره‌تانه‌ی‌ گواسته‌وه‌ بۆ پیاده‌ کردن‌و به‌ ئه‌نجامگه‌یاندن‌و شانی‌ وه‌به‌ر به‌رپرسیاره‌تێک دا که‌ له‌ مێژوو کورددا که‌س نه‌یتوانیبوو ئه‌و ئیراده‌ به‌ کار بێنێ‌.خاڵی‌ جێگای‌ لێوردبوونه‌وه‌ ئه‌و کار‌و چالاکی‌‌و خزمه‌تگووزاری‌و پرۆژانه‌ن که‌ له‌ زه‌مه‌نێکی‌ که‌م دا به‌ خیرایه‌کی‌ سه‌رسوورهێنه‌ر ره‌وتی‌ رووداوه‌ مێژوویی‌و کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانیانی‌ خێراتر کرده‌وه‌. نابێ ئه‌و خاڵه‌ نه‌خه‌ینه‌ روو که‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ خێرێکی‌ له‌ بوونی‌ کۆمار پێنه‌ده‌بڕا به‌ دوو هۆ: یه‌که‌م : شێوه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌تی‌ کۆمار پێکهاته‌ی‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ له‌ بواری‌ سیاسێوه‌ له‌ به‌ریه‌ک هه‌ڵده‌ته‌کاند . ئیستراتێژی‌ کۆمارکۆمه‌ڵێک گه‌ڵاڵه‌ ‌و پرۆژه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی بوون ‌و ده‌سه‌ڵاتێکی‌ دێموکراتیک ئامانجی‌ بیرۆکه‌ دارێژه‌رانی‌ کۆمار بوو. ئه‌وه‌ش به‌ شێوه‌یه‌کی‌ دینامیکی‌ سیسته‌می‌ سیاسی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ تووشی‌ هه‌ره‌سهێنانی‌ قۆناغ به‌ قۆناغ ده‌کرد. دووهه‌م: ده‌وله‌تی‌ کۆماری‌ کوردستان به‌ خوێندنه‌وه‌یه‌کی‌ نه‌ته‌وه‌یانه‌، قووڵ‌و فه‌لسه‌فیانه‌ له‌ دیارده‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ده‌روانی‌ ئه‌مه‌ش له‌ پراکتیکدا ده‌وڵه‌تی‌ ده‌کرده‌ نیهادێکی‌ خزمه‌تگوزاری‌ واقعی‌ ‌و له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ بوونی‌ ده‌وڵه‌تێکی‌ ئه‌وتۆش به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌کان، به‌ سه‌ر هه‌ر قازانجێکی‌ تاکه‌ که‌سی‌، گرووپی‌‌و چینایه‌تیدا زاڵ ده‌بوون .بۆیه‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ ئه‌مه‌ی‌ به‌ پێکهاته‌شکێنێکی‌ ئابووری‌‌و کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ده‌زانی‌ ‌و سروشتیه‌ کاتێک به‌رژه‌وه‌ندی‌ چینایه‌تی ده‌ره‌به‌گه‌کان له‌ گه‌ل کۆمار نه‌ده‌گونجا زۆریان که‌یف به‌ کۆمار نه‌ده‌هات. که‌وابوو ده‌ره‌به‌گی‌ خۆمالی‌، ده‌سه‌ڵاتی‌ ناوه‌ندی‌ ‌و کۆمه‌ڵگای‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ هیچکامیان له‌ به‌رژه‌وه‌ندییان دانه‌بوو کۆمار هه‌بێ. له‌ گه‌ڵ کۆی‌ فاکتۆره‌ نگه‌تیڤه‌کان گه‌رای‌ بیرۆکه‌ی‌ دامه‌زراندنی‌ کۆما ر ‌و جێبه‌ جێ کردنی‌ پێویستی‌ به‌ رێبه‌رێکی‌ پراگماتیستی‌ وه‌ک پێشه‌وا بوو . که‌ ئازایانه‌ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی‌ گرت ‌و ناوی‌ خۆی‌ له‌ ریزی‌ که‌سایه‌تیه‌ مه‌زنه‌کانی‌ نه‌ته‌وه‌که‌مان دا تۆمار کرد.

 1ی‌ به‌فرانباری‌ 1388ی‌ هه‌تاوی‌

ڕاڕایی به‌رانبه‌ر کۆماری‌ ئیسلامی‌، ئه‌زموونێکی‌ هه‌رسهێنراو 
بزووتنه‌وه‌ی‌ به‌ر هه‌ڵستکاری‌ ناسراو به‌ سه‌وز، تایبه‌ت به‌ قۆناغی‌ خووڵی‌ ده‌یه‌می‌ سه‌رکۆماری‌ ئیران، که‌ به‌ شوێن گۆرانکاری‌ رووکه‌ش له‌ سیسته‌می‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌تی‌ ئایینی‌ ئێراندان. پرۆژه‌ی‌ چاکسازی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ کۆماری‌ ئێسلامی‌ ئێران هێڵی‌ سه‌ره‌کی‌ سیاسیانه‌. ئه‌م بزاڤه‌ شوێندانه‌ری‌ به‌ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ جۆراوجۆره‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان، له‌ ئێراندا هه‌یه‌ ‌و زۆرینه‌ی‌ ئه‌م بزاڤانه‌ی‌ دووچاری‌ له‌ به‌ر یه‌کترازان کردووه‌‌و که‌لێنی‌ به‌ر چاوی‌ له‌ هه‌ڵوێست‌و ئاراسته‌ سیاسیه‌کاندا هێناوه‌ته‌وه‌ ئاراوه‌.
شوێندانه‌ری‌ بزوتنه‌وه‌که‌ له‌ سه‌ر بزاڤی‌ رزگاریخوازی‌ کورد، بۆته‌ ئه‌نجامی‌ که‌رتبوونی‌ ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌، به‌ سه‌ر دوو به‌شدا:
به‌شێکیان هه‌روا له‌ سه‌ر هه‌ڵویستی‌ رادیکالیزه‌تربوونه‌وه‌ی‌ داخوازه‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌کانیان سوورن‌و متمانه‌ به‌ هیچکام له‌ لایه‌نه‌کانی‌ ناو ده‌سه‌ڵات ناکه‌ن‌و وزه‌ی‌ خۆیان بۆ رووخاندنی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌، هێنانه‌ سه‌رکاری‌ ده‌سه‌ڵاتێکی‌ پلۆرال-دیموکراتیک ته‌رخان ده‌که‌ن‌و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش له‌ بواری‌ نێوخۆیه‌وه‌ بروایان به‌ نافه‌رمانی‌ مه‌ده‌نی‌، سازکردنی‌ ئاکسیۆن‌و ناره‌زایه‌تی‌ جه‌ماوه‌ری‌ یه‌. له‌ بواری‌ ده‌ره‌کیشدا پشتیان به‌ هه‌ڵویستی‌ کۆمه‌ڵگای‌ نێو نه‌ته‌وه‌یی بۆ داکۆکی کردن له‌ داخوازییه‌کانیانه‌. له‌نێو پرۆژه‌ی‌ ئه‌م به‌شه‌دا ده‌سه‌ڵاته‌ زڵهێزه‌کانی‌ نێو ده‌وڵه‌تی‌‌و هه‌ڵوێستیان سه‌باره‌ت به‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ جار‌وبار جێگه‌ی‌ دڵگه‌رمیان، جاری‌ واشه‌ هۆکاری‌ دڵساردیانه‌. بۆیه‌ له‌ ئه‌نجامدا هه‌ر به‌ خه‌باتی‌ جه‌ماوه‌ری‌ خه‌ڵک پشت ئه‌ستوورن.
به‌شه‌که‌ی‌ تر له‌ سه‌ر ئه‌و بروایه‌ن له‌ کۆمه‌ڵگای‌ ئێراندا، گۆرانگارێکی‌ هیوا به‌خش هاتۆته‌ کایه‌وه‌،که‌له‌به‌رێکی‌ به‌رین له‌ ناو ده‌سه‌ڵاتدا هه‌ستپێده‌که‌ن، پێیانوایه‌ ده‌توانن له‌ گه‌ڵ به‌ره‌ی‌ چاکسازیخوازی‌ ناو ده‌سه‌ڵات  ئیئتلاف بکه‌ن‌و له‌و رێگه‌وه‌ به‌ شوێن چاره‌ سه‌ری‌ کێشه‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌کانیانن ، ئه‌و به‌شه‌ بروایان به‌ گوشاری‌ نێو نه‌ته‌وه‌یی‌ بۆ سه‌رکۆماری‌ ئیسلامی‌ نییه‌. به‌شداریکردنی‌ راسته‌‌وخۆ له‌ کێشه‌ی‌ کورد له‌ هه‌ناوی‌ کۆمه‌ڵگای‌ ئێرانه‌وه‌ به‌ بابه‌تێکی‌ ئه‌رێنی‌ هه‌ڵده‌سه‌نگێنن، پێیانوایه‌ ئه‌رکی‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌ له‌ ره‌وتی‌ چاکسازیخوازی‌ پشتیوانی‌ بکرێ‌، که‌وتنه‌ پاڵ بزووتنه‌وه‌ ریفۆرمیستیه‌کان به‌ خالێکی‌ گرینگ وه‌سف ده‌که‌ن، ئه‌مه‌ش به‌ رێکارێکی‌ گرینگ، جیاواز ‌و به‌ نۆژنبوونه‌وه‌ی‌ هه‌ڵوێست‌و کرداری‌ نه‌ته‌وه‌یی ده‌ینرخێنن.
له‌ راستیدا ئه‌م که‌رت‌و په‌رتبوونه‌‌و باگراوه‌نده‌ مێژوویه‌کانی‌ بۆ درێژایی ته‌مه‌نی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌،که‌ له‌ بڕگه‌ جیاوازه‌کانی‌ ده‌سه‌لاتدارتی‌ ئێران که‌ش‌و هه‌وای‌ سیاسی‌ کوردستانی‌ تووشی‌ که‌له‌به‌ر‌و نایه‌کگرتوویی‌ ئیراده‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ کردووه‌.
له‌ سه‌ره‌تای‌ هاتنه‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی‌ کۆماری‌ ئیسلامیدا، سه‌مپاتی رێککه‌وتن له‌ گه‌ل ئه‌و سیستمه‌ زۆر به‌ هێز بوو،به‌ هۆی‌ هێرشی‌ به‌ربلاوی‌ ده‌سه‌ڵات بۆ سه‌ر کوردستان‌و ره‌چاوکردنی‌ شێوازی‌ چه‌کدارانه‌ بۆ چاره‌سه‌رکردنی‌ کێشه‌ی‌ کورد،ڕاڕایی کۆمه‌ڵێک گروپ‌و لایه‌نی‌ سیاسی‌  کورد، جێگه‌ی‌ خۆی به‌ هه‌ڵوێستی‌ به‌ربه‌ره‌کانیکردن له‌ گه‌ڵ کۆماری‌ ئیسلامیدا. پاش پیلانی‌ گه‌ڵاڵه‌ کردنی‌ پرسی‌ وت‌و وێژ‌و داسه‌پاندنی‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ ده‌رفه‌ت بۆ ته‌یار کردنه‌وه‌ی‌ هێزه‌ نیزامیه‌کانی‌ رژیم بۆ هێرشهێنانی‌ به‌ر بڵاوتر بۆ سه‌ر کوردستان، بۆچوونی‌ متمانکردن به‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ نێو بیر‌و رای‌ گشتی‌ خه‌ڵکی‌ کوردستان به‌ ته‌واوی‌ کاڵبۆوه‌. له‌و بڕگه‌یه‌دا ده‌سه‌لات‌و خه‌ڵکی‌ کوردستان بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی‌ یه‌کتر یه‌کڵابوونه‌وه‌ ، ئه‌وه‌ بوو که‌لێنی‌ هه‌ڵوێستی‌ سیاسی‌ پێکهاته‌ی‌ به‌رخۆدانخوازی‌ کورد به‌ هۆی‌ سیاسه‌تی‌ دوژمنکارانه‌ی‌ کۆماری‌ ئاخووندی‌ پڕ بوویه‌وه‌.
ئه‌م دۆخه‌ سیاسیه‌ تا 2ی‌ جۆزه‌ردانی‌ 1376ی‌ هه‌تاوی‌ باڵانسی‌ هاو کێشه‌کانی‌ کورد‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌و پارسه‌نگه‌ ئاماژه‌ بۆکراوه‌ راگرتبوو.واته‌ نه‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ وازی‌ غه‌یره‌ نیزامی‌ له‌ چاره‌سازی‌ کێشه‌ی‌ کورد بوو نه‌ کوردیش ئاماده‌بوو له‌ هێڵی‌ هزری‌ رادیکالیزه‌کردنی‌ داخوازییه‌کانی‌ دابه‌زێت.
به‌ دوای‌ هاتنه‌ سه‌رکاری‌ خاته‌می‌‌و هێنانه‌ به‌رباسی‌ دیسکۆرسی‌ لێکتێگه‌یشتنی‌ که‌لتووره‌ جیاوازه‌کان، خه‌لک ساڵاری‌‌و کۆمه‌ڵێک واتای‌ له‌و چه‌شنه‌ که‌ گارانتێکی‌ ئیجراییان له‌ پشت نه‌بوو بۆ رایه‌کی‌تر که‌لێنێکی‌ به‌رین له‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ کورد که‌وت‌و سه‌رله‌ نوێ ڕاڕایی متمانه‌ کردن به‌ به‌شێک له‌ پێکهاته‌ی‌ ده‌سه‌ڵات  به‌ سه‌ر که‌ش‌و هه‌وای‌ کوردستاندا زاڵبوویه‌وه‌.
پاش بێنێوه‌رۆکبوونی‌ ره‌وتی‌ چاکسازیخوازی‌ 2ی‌ جۆزه‌ردانیه‌کان، هه‌رسهێنانی‌ ئه‌م ئه‌زموونه‌ که‌ به‌ نرخی‌ بێده‌سکه‌وتی‌ لایه‌نی‌ رێفۆرمخوازی‌ کوردی‌ ته‌واو بوو بۆ جاری‌ چه‌نده‌م بۆچوونی‌ ڕاڕایی له‌ به‌رانبه‌ر کۆماری‌ ئیسلامی‌ که‌وته‌ پاشه‌کشه‌کردنه‌وه‌.به‌م جۆره‌ که‌لێنی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ کورد تا راده‌یه‌ک پڕ بوویه‌وه‌.
له‌ گه‌ڵ به‌سه‌رۆک کۆماریکردنی‌ ئه‌حمه‌دی‌ نژاد، له‌ خوولی‌ نۆهه‌می‌ سه‌رکۆماری‌ ئێران‌و گه‌راندنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات بۆ رواڵه‌تی‌ راسته‌قینه‌ی‌ خۆی‌ ‌و زاڵبوونه‌وه‌ی‌ بۆچوونی‌ بناژۆخوازی‌ ئایینی‌، بۆچوونی‌ متمانه‌کردن به‌ ده‌سه‌ڵات به‌ ته‌واوی‌ که‌وته‌ په‌راوێزه‌وه‌ . ئه‌و دۆخه‌ هه‌تا خووڵی‌ ده‌یه‌می‌ به‌ سه‌رۆک کۆماری‌ کردنی‌ ئه‌حمه‌دی‌ نه‌ژاد به‌و چه‌شنه‌ی‌ باسکرا مایه‌وه‌ .
به‌ هۆی‌ هاتنه‌ گۆره‌پانی‌ لایه‌نی‌ چاکسازیخوازی‌ ناو ده‌سه‌ڵات که‌ مووسه‌وی‌ – که‌رووبی‌ له‌ خوولی‌ ده‌هه‌می‌ سه‌رکۆماری‌ نوێنه‌رایه‌تیان کرد‌و دواتر ره‌وتی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ سه‌وزی‌ لێکه‌وته‌وه‌. سه‌ر له‌ نوێ له‌ نێو بزاڤی‌ کورد دا که‌له‌به‌ر پێکهاته‌وه‌ بابه‌تێک که‌ هه‌نووکه‌ له‌ هه‌ڵوێستی‌ رێکخراوه‌کانی‌ ئۆپوزیسیۆنی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ناو خۆ‌و تاراوگه‌دا ده‌یبینین.
هه‌نووکه‌ کۆمه‌لێک گروپ‌و رێکخراوی‌ سیاسی‌ دژبه‌ری‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئایینی‌ ته‌نانه‌ت رێکخراوی‌ خوازیاری‌ رووخانی‌ رژیم دووچاری‌ ئه‌و دوودڵیه‌ بوونه‌وه‌‌و  بروایان به‌وه‌یه‌ له‌ناو سیسته‌می‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئێران که‌له‌به‌رێک پێکهاتووه‌ که‌ جێگه‌ی‌ مانۆری‌ کوردی‌ تێدایه‌.
هه‌موو تاقیکاریه‌کان ده‌ریانخستووه‌ له‌ ناو سیسته‌می چه‌قبه‌ستووی‌ رژیمی‌ ئاخووندی‌ که‌ ته‌نیا وه‌لی‌ فقیه‌ شابه‌یتی‌ هه‌موو به‌یته‌کانه‌، ناکرێ متمانه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات بکرێ‌ تا ددان به‌ مافه‌ میللی‌ – دیموکراتیکه‌کانی‌ گه‌لی‌ کورد دابێنێ‌ .
که‌ وایه‌ بۆچوونی‌ رادیکالیزه‌تر کردنه‌وه‌ی‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ له‌ رۆژهه‌لاتی‌ کوردستان لۆژیکترین هه‌ڵویسته‌.تووڕ هه‌ڵدانی‌ ئه‌زموونی‌ متمانه‌کردن به‌ کۆماری‌ ئیسلامی که‌ بۆچوونێکی‌ هه‌رسهێنراوه‌ ده‌توانی‌ ریزی‌ یه‌کگرتووی نه‌ته‌وایه‌تیمان به‌ هێزتر کاته‌وه‌.
نووسین: ره‌زا ئه‌مینی‌

 پێشمه‌رگه‌، له‌ شانۆی‌ ملوانکه‌دا مرۆڤکوژه‌ !  

 

ملوانکه‌ که‌ شه‌وی‌ 26ی‌ سه‌رماوه‌ز له‌ کوردکانال بڵاو بۆوه‌، له‌ چه‌ندین ره‌هه‌نده‌وه‌ ره‌خنه‌ هه‌ڵگره‌‌و دیالۆگی‌ لاواز به‌سه‌ری‌ دا زاله‌.له‌ بواری‌ تکنیکی‌‌و پسپۆری‌ فیلمسازێوه‌ هه‌ژاره‌. ئه‌و به‌رهه‌مه‌ که‌ له‌ ژێر ناوی‌ ملوانکه‌دا وه‌به‌رهێنراوه‌ ،به‌ ئیلهامێکی‌ زۆر سه‌یر‌و سه‌مه‌ره‌ هاتۆته‌ سه‌ر شانۆ.گووله‌یه‌ک به‌ په‌تکێکه‌وه‌ کراوه‌، بینه‌ر به‌ شوین خۆی‌ دا په‌لکێش ده‌کا، که‌س نازانێ‌ ده‌یهه‌وێ‌ چیمان پێبڵێت؟! کاتێک له‌ ناو سۆز‌و هه‌ستی‌ شانۆکه‌دا ون ده‌بی‌، به‌رده‌وام ده‌خوازی‌ ئه‌و ملوانکه‌یه‌ فه‌لسه‌فه‌یه‌کی‌ ئه‌رێنی‌ ، بنوێنێ‌ . به‌ روونی‌ دیاره‌ ئیلهامی‌ ئه‌و شانۆیه‌ له‌ فیلمی‌ ئێرانی‌ سفر به‌ چزابه‌ که‌ به‌رهه‌مێکی‌ سینه‌مای‌ به‌سیجی‌ ئێرانه‌ وه‌رگیراوه‌ ،به‌و جیاوازییه‌ له‌ باتی‌ ملوانکه‌ی‌ گووله‌، پلاکی‌ پاسدارێک ئیلهامی‌ فیلمه‌ به‌سیجییه‌که‌یه‌. به‌خشه‌نده‌ی‌ ملوانکه‌که‌ به‌ کچه‌که‌ ده‌لێ: "دیاری‌ شوان ئاڵه‌کۆکه‌" واته‌ دیاری‌ پێشمه‌رگه‌ گووله‌یه‌!!! ئه‌و شانۆیه‌ که‌ به‌ زمانی‌ ئینگلیسیش وه‌رگێردراوه‌، ئه‌گه‌ر بینه‌ری‌ غه‌یره‌ کورد خه‌باتی‌ پێشمه‌رگه‌ی‌ کوردستان ده‌رک نه‌کا، رێک وه‌ک مرۆڤکوژێک سه‌یری‌ پێشمه‌رگه‌ ده‌کا. چوونکه‌ دیارییه‌که‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمینێت. که‌ دژبه‌رانی‌ مافی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ کورد پێشمه‌رگه‌ به‌ ئه‌وینداری‌ خوێنرشتن ، سه‌ربرین‌و کاره‌ساتی‌ له‌و چه‌شنه‌ ده‌ناسێنن.له‌ حالیکدا ده‌کرا له‌ هیمایه‌کی‌ سیاسی‌ وه‌ک ئارمی‌ حیزب، به‌رنامه‌‌و پێره‌وی‌ حیزب،وێنه‌ی‌ شه‌هید یا هه‌ر شتێکی‌ ره‌وایه‌ت له‌ بابه‌تێکی‌ شیاو بکا بۆ ملوانکه‌که‌ که‌لک وه‌رگیرابایه‌. له‌و جێگه‌دا، کچه‌که‌ له‌ گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌که‌ ده‌دوێ دیالۆگێکی‌ نا واقعی‌ ده‌کرێ‌. به‌ لای‌ بینه‌ر سه‌یره‌ که‌ پێشمه‌رگه‌ به‌ کچه‌ شۆرشگێریکی‌ کورد بێژێ :" تۆ هه‌ر که‌ نان ده‌ده‌ی‌ به‌ پێشمه‌رگه‌ خه‌باتکاری‌" دیالۆگی‌ پێشمه‌رگه‌ له‌ کاتی‌ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی‌ له‌ گه‌ڵ خه‌لک له‌و چه‌شنه‌ ئاخافتنه‌ گه‌لێک دووره‌ .کچه‌که‌ که‌ داوای‌ دیاری‌ ده‌کا ملوانکه‌که‌ی‌ پێده‌بخشرێ‌ روون نییه‌، کام مه‌به‌ست له‌ پشت ئه‌و دیارییه‌یه‌! ئایا ئه‌و ئاشقی‌ پێشمه‌رگه‌‌و خه‌باتی‌ نه‌ته‌وه‌که‌یه‌تی‌؟ یا مه‌به‌ستی‌ دلداری‌ کردنه‌؟ لام وایه‌ به‌ ته‌نیا مه‌سه‌له‌ی‌ دلداری‌ کردن بێ که‌ وا ده‌نوێنێت، ته‌واو بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنی‌ کورد ده‌خاته‌ ژێر پرسیار چوونکه‌ ته‌فسیری‌ له‌و چه‌شنه‌ سه‌رانی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ بانگه‌شه‌ی‌ بۆ ده‌که‌ن ‌و زیندوو بوونی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنانی‌ کوردستان‌و به‌شدارییان له‌ شۆرشی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ کوردستان ئه‌م سیاسه‌ته‌ی‌ پووچه‌ڵکردۆته‌وه‌.نووسه‌ری‌ شانۆکه‌ ده‌لێی‌ ئاگای‌ له‌ مه‌حموودی‌ بێزه‌واد نییه‌ هه‌ر نازانێ‌ خه‌باتی‌ ژنان له‌ کام ئاست دایه‌. رۆڵی‌ ئه‌و هێزه‌ بزوێنه‌ری‌ نازانم چۆن له‌ بیر کردووه‌؟! له‌ چه‌ند توێی‌ شانۆکه‌دا هێزی‌ ئاکتیوی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ کورد واته‌ پێشمه‌رگه‌ ‌و کۆنتاکتی‌ به‌ جه‌ماوه‌ر‌و ریکخستنیان بۆ به‌ گژداچوونه‌وه‌ی‌ ملهوری‌ هێزێکی‌ ده‌سته‌وه‌ستانه‌،چپه‌ی‌ پێی‌ پێشمه‌رگه‌ له‌ کوێره‌ گوونده‌کانه‌، له‌ جه‌رگه‌ی‌ شاره‌کاندا پێشمه‌رگه‌ نامۆیه‌ ‌و ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ هه‌لوێستی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ ئه‌و هێزه‌ چه‌کداره‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ سنووره‌کانی‌ کوردستان له‌ شانۆکه‌دا حاشای‌ لێکراوه‌؟ ئه‌م چه‌واشه‌کارییه‌ بۆ؟! پییه‌سنووسی‌ شانۆکه‌ ده‌بوو ئاورێکی‌ سه‌رپێیی‌ له‌ خه‌باتی‌ پێشمه‌رگه‌ له‌ ناو شاره‌کاندابایه‌وه‌، چوونکه‌ ئه‌گه‌ر سه‌یریکی‌ خه‌باتی‌ چه‌کداری‌ له‌ سه‌ره‌تاکانێوه‌ تا لوتکه‌ بکه‌ین ده‌رکی‌ ده‌که‌ین که‌ هێزی‌ پێشمه‌رگه‌ پێوه‌ندی‌ رێکخراوه‌یی قایم‌و قۆڵی‌ به‌ کۆمه‌ڵانی‌ خه‌لکه‌وه‌ هه‌بووه‌.به‌ تایبه‌تی‌ له‌ شاره‌کانی‌ کوردستان په‌یوه‌ندی‌ به‌ربڵاو هه‌بووه‌ له‌ هه‌ل‌و مه‌رجی‌ هه‌نووکه‌یشدا به‌ سرنج خستنه‌ سه‌ر چالاکی‌ ئه‌ندامان‌و لایه‌نگرانی‌ حیزب ته‌نانه‌ت له‌ زانکۆ‌و شاره‌ غه‌یریه‌ کوردیه‌کانیش ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ له‌و په‌ڕی‌ خۆیدایه‌ بابه‌تێک که‌ ملوانکه‌ خۆی‌ له‌ قه‌ره‌ی‌ نه‌داوه‌ .بۆ؟! بینه‌ری‌ کورد متمانه‌ به‌و شانۆیه‌ ناکا. به‌لام بینه‌ری‌ بیانی‌ که‌ شاره‌زای‌ خه‌باتی‌ میللی‌ دیموکراتیکی‌ گه‌لی‌ کورد نه‌بێ به‌ بینینی‌ ئه‌و شانۆیه‌ زوو قسه‌ی‌ کۆمه‌لێک رووناکبیر نوێنی‌ ده‌چێته‌ ناو گوێی‌ که‌ ده‌لین:" پێشمه‌رگه‌ عوونسۆریکی‌ لادێییه‌‌و له‌ شاخ خه‌بات ده‌کا‌و نفووزی‌ به‌ر ته‌سکه‌" ئه‌وه‌ش ته‌واو دژبه‌ری‌ راستیه‌کانه‌. له‌و شانۆیه‌دا هێزی‌ پێشمه‌رگه‌ی‌ له‌ بواری‌ لوجستیکێوه‌، له‌ به‌راوه‌رد له‌ ته‌ک هێزی‌ داگیرکه‌ردا گه‌لێک پۆشته‌‌و په‌رداختره‌. به‌ چه‌ک‌و ته‌قه‌مه‌نی‌ باشتره‌وه‌ه‌ ته‌یاره‌. چه‌کداره‌کانی‌ رژیم ته‌نانه‌ت چه‌ک‌و ته‌قه‌مه‌نی‌ وه‌ک پێشمه‌رگه‌یان له‌ به‌ر ده‌ست دا نییه‌. هه‌رچی‌ پێشمه‌رگه‌ هه‌یه‌تی‌ وه‌ک ئارپی‌ چی‌‌و بیکه‌یسی‌‌و تفه‌نگ‌و تاقمی‌ باش هه‌مووی‌ روو کراوه‌. به‌لام هێزی‌ زۆری‌ رژیم‌و میلیتاریزه‌بوونی‌ کوردستان په‌رده‌یه‌کی‌ ئه‌ستووری‌ به‌سه‌ر دادراوه‌.کاتیوشاباران ،تۆپباران ،خۆمپاره‌باران ،هیلکۆپته‌ری‌ شه‌رکه‌ر‌و ده‌یان که‌ره‌سه‌ی‌ سه‌رکوتکردنی‌ پێشمه‌رگه‌ له‌ ناو شانۆکه‌دا غایبن!!! به‌ راستی‌ بینه‌ری‌ بیانی‌ کاتێک هێزه‌کانی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌و وه‌زعه‌وه‌ ده‌بینێت ‌و هێرشی‌ پێشمه‌رگه‌ بۆ سه‌ریان ده‌بینێ‌. له‌ باتی‌ پێشمه‌رگه‌ ته‌حسین بکا رقی‌ لێی‌ده‌بێته‌وه‌ به‌ داخه‌وه‌ ئه‌و به‌شه‌ له‌ شانۆکه‌ ته‌واو زه‌قیش کراوه‌ته‌وه‌ که‌ خێرێکی‌ بۆ بزووتنه‌وه‌ی‌ کورد تێدانییه‌. هیوا دارم وه‌به‌رهێنه‌رانی‌ ئه‌و شانۆیه‌ له‌ نیشاندانی‌ شانۆکه‌یان به‌ کۆر‌و کۆمه‌له‌کانی‌ نێو نه‌ته‌وه‌یی پێداچوونه‌وه‌ بکه‌ن‌و به‌ سانایی تاو نه‌ده‌نه‌ گابه‌ردێک که‌ به‌ ده‌ر له‌ توانایانه‌.به‌و هیوایه‌ ده‌ستێکی‌ ناپاک له‌ پشت شانۆکه‌دا نه‌بووبێ.

مودیرنیزم‌و سکۆڵاریزم پێکه‌وه‌ لکاون
هه‌ر چه‌ند بیرمه‌ندانی‌ زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان پێیان وایه‌ دوو چه‌مکی‌ سکۆڵاریزم‌و مۆدێرنیزم دوو ره‌وتی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ لێک جیاوازن، به‌ڵام شرۆڤه‌ی‌ هه‌ر کامیان، بێ ئه‌وی‌ تر باسێکی‌ زانستی‌ له‌ سه‌ر هه‌ر کامیان ناته‌واو دێلێته‌وه‌.بۆیه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ دا هه‌ر دوو چه‌مک، لێکدانه‌وه‌ی‌ تایبه‌ت هه‌ڵده‌گرن. هه‌تا راده‌یه‌کی‌ ته‌واو په‌یوه‌ندی‌ راسته‌‌وخۆ‌و ئۆرگانیکیان به‌ یه‌که‌وه‌ هه‌یه‌.ئه‌و تایبه‌تمندییه‌ به‌ گشتی‌، بۆ واتای‌ فه‌لسه‌فی‌‌و سه‌رهه‌ڵدانی‌ مێژوویی‌و هاو زه‌مه‌نییان ده‌گه‌رێته‌وه‌.له‌ هه‌ر باسێکی‌ زانستی‌ کۆمه‌ڵناسی‌‌و مێژوویی دا هه‌ر کات یه‌کێک له‌و دووانه‌ لێکدانه‌وه‌ی‌ له‌ سه‌ر کرابێ ، به‌ شێوه‌یه‌کی‌ دینامیکی‌ چه‌مکه‌که‌ی‌ تریش خۆی خستۆته‌ ناو باسه‌که‌وه‌.
سکۆلاریزم‌و مۆدێرنیزم وه‌ک زۆربه‌ی‌ چه‌مکه‌ زانستی‌‌و کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان پێناسه‌ی‌ چه‌شنا‌وچه‌شن‌و زۆر جاریش واتایه‌کی‌ پارادۆکسیکال له‌ گه‌ڵ خۆیان یا ئه‌وی‌ تریان وه‌ده‌ست داوه‌.چوونکه‌ هه‌ر دوو بابه‌ت دوو ره‌وتی‌ به‌رده‌وام له‌ ئاڵ‌و گۆڕ‌و گه‌شه‌ئه‌ستاندندا بوون، سه‌ره‌ڕای‌ زۆر بۆچوونی‌ جیاواز، هه‌مدیس زۆرینه‌ی‌ تۆێژه‌نه‌ران‌و خاوه‌ن ڕایانی‌ زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان به‌ پێناسه‌یه‌کی‌ هاو به‌ش له‌ هه‌مبه‌ر هه‌ر دوو چه‌مک گه‌یشتوون.بیرمه‌ندانی‌ زانستی‌ کۆمه‌ڵناسی‌‌و مێژووناسان کێشه‌ی‌ ده‌سپێکی‌ سه‌ر هه‌ڵدانی‌ ئه‌و چه‌مکانه‌یان بۆ چاره‌سه‌ر کردووین.
هه‌ر کات مۆدیرنیزم به‌ واتای‌ نۆژه‌نبوونه‌وه‌ به‌ کار بێ دووچاری‌ هه‌ڵه‌مان ده‌کات له‌ به‌ر ئه‌وه‌ هاتنه‌ ئارای‌ هه‌ر دیارده‌یه‌ک ده‌کرێ هه‌نووکه‌ نوێ بێت‌و دواتر هه‌ر ئه‌مه‌ بکه‌وێته‌ خانه‌ی‌ نه‌ریته‌وه‌. بۆیه‌ پێویسته‌ بۆ گه‌یشتن به‌ پێناسه‌یه‌کی‌ زانستی‌ له‌ سه‌ر مۆدێرنیزم‌و سکۆڵاریزم له‌ قۆناغی‌ یه‌که‌مدا پشت به‌ سه‌ر هه‌ڵدانی‌ مێژووییان ببه‌ستین.
وشه‌ی‌ مۆدێرنیزم له‌ ره‌گی‌ لاتینی‌" مۆدیرنووس، مۆدووس، یا مۆد" هاتووه‌ .یه‌که‌م جار له‌ سه‌رده‌می‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ مه‌سیحییه‌ت، له‌ حالێکدا ملکه‌چی‌ له‌ هه‌مبه‌ر یاسا ئایینییه‌کان قه‌ده‌غه‌ بوو، ئه‌وانه‌ی‌ یاساکانییان پشت کوێ ده‌خست پێیان ده‌گووتن "مۆدێرنووس".
به‌م پێیه‌ ده‌سپێکی‌ سه‌ر هه‌ڵدانی‌ ره‌وتی‌ مۆدێرنیزم، بۆ سه‌ده‌کانی‌ نێوه‌راستی‌ زایینی‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌‌و په‌یوه‌ندی‌ راسته‌‌و خۆی‌ به‌ سکۆڵاریزمه‌وه‌ هه‌یه‌.
ده‌ستێوه‌ردانی‌ کلیسا‌و مه‌زهه‌ب له‌ هه‌موو بواره‌کانی‌ په‌یوه‌ندییدار به‌ ژیانی‌ مرۆڤ‌و دژ کرده‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌م غه‌درانه‌‌و راوه‌ستانیان له‌ به‌رانبه‌ر سیسته‌می‌ ئه‌نگیزاسییۆن‌و بۆچوونی‌ ئایینزایی ، که‌ خۆی له‌ هیچ گێره‌ شێوێنییه‌ک نه‌ده‌بوارد. هاتنه‌ ئارای‌ ره‌وتی‌ رنسانس که‌ به‌ ئامانجی‌ زیندوو کردنه‌وه‌ی‌ بایه‌خه‌ مرۆڤییه‌کان له‌ سه‌ده‌ی‌ 14تا 16ی‌ زایینی‌وه‌ ده‌ستی‌ پێکرد‌و کارتێکه‌ری‌ گرینگی‌ له‌ سه‌ر بار‌و دۆخی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ دانا‌و هێزی‌ زاڵی‌ مه‌سیحییه‌ت‌و کلیسای‌ کاتۆلیکی‌ له‌ گه‌ڵ مه‌ترسی‌ له‌ ناو چوون به‌ره‌وروو کرد‌و ره‌وتی‌ "رفرماسیۆن"‌و سه‌قامگیر بوونی‌ پرۆتستانیزمی‌ چاکسازی‌ خوازی‌ هێنایه‌ ئاراوه‌.
ئه‌و به‌ربه‌ست‌و له‌مپه‌رانه‌ی‌ کلیسا ده‌یخسته‌ سه‌ر رێی‌ گه‌شه‌ستاندن‌و نۆژه‌نبوونه‌وه‌ی‌ شارستانییه‌ت‌و هه‌موو هه‌ڵدانه‌ جۆراوجۆره‌کانی‌ له‌ گۆره‌پانه‌ جیاوازه‌کاندا ره‌ت ده‌کرده‌وه‌، ره‌وتی‌ مۆدێرنیزمی‌ کرده‌ فاکتۆرێکی‌ کاتالیزۆر بۆ گه‌شه‌ستاندنی‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌ بواره‌کانی‌ ماددی‌‌و مه‌عنه‌وییدا.
مۆدێرنیزم سنووری‌ وه‌ستانی‌ سه‌دان ساڵه‌ی‌ شارستانییه‌ت گه‌ری‌ به‌ ته‌واوی‌ بڕی‌،خه‌ساره‌ دێرینه‌کانی‌ به‌ زوویی چاره‌سه‌ر کرد. له‌ گه‌ل کورت کرانه‌وه‌ی‌ ده‌ستی‌ کلیسا‌و هاتنه‌ ئارای‌ دیسکۆرسی‌ مۆدێرنیته‌ گه‌ری‌ ‌و تووڕهه‌ڵدانی‌ بۆچوونه‌ گه‌نده‌ڵییه‌ ئایینیه‌کان ، مرۆڤایه‌تی‌ به‌ خێرایی‌ روو له‌ گه‌شه‌ستاندنی‌ ئابووری‌،کۆمه‌ڵایه‌تی‌،سیاسی‌‌و فه‌رهه‌نگی‌ بوویه‌وه‌‌و مه‌زهه‌ب که‌ ستۆپێکی‌ سه‌دان ساڵه‌ له‌ رێگه‌ی‌ زانست‌و ده‌سکه‌وته‌ تکنۆلۆژییه‌کان بوو، ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی‌ ته‌نیا بۆ ناوه‌ندی‌ کلیسا گه‌رایه‌وه‌ .که‌ ئه‌مه‌ به‌ خالی‌ گرینگ بۆ سه‌رکه‌وتنی‌ ره‌وتی‌ سکۆڵاریزم به‌ سه‌ر ئاییندا دێته‌ ئه‌ژمار.له‌و قۆناغه‌دا مرۆڤایه‌تی‌ به‌ نه‌بوونی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئایین ده‌ستی‌ بۆ پێشکه‌وتن ئاوه‌ڵا کرایه‌وه‌.به‌ خێرایی پیشه‌سازی‌ په‌ره‌ی‌ ستاند معماری‌، پیکرسازی‌ ، ئه‌ده‌بیات،شێعر، رۆمان، رۆشه‌نبیری‌ ‌و ره‌وتی‌ راسیۆنالیزم له‌ هه‌موو بواره‌کاندا تیشکی‌ خسته‌ سه‌ر هه‌موو هه‌ڵوێسته‌کانی‌ جه‌ماوه‌ری‌.
که‌ واته‌ سه‌ر هه‌ڵدانی‌ مۆدیرنیزم له‌ رۆژئاوا ، مانای‌ دژ کرده‌وه‌ له‌ به‌رانبه‌ر زۆرداری‌ ئایینی‌ دا بوو . ئه‌ مه‌ش به‌ مانای‌ پارامترێکی‌ گرینگه‌ که‌ له‌ هه‌ر شوێنێک مۆدیرنیته‌ گه‌ر ی‌ سه‌ری‌ هه‌ڵدابێ، که‌وتۆته‌ ململانی‌ له‌ گه‌ل ئایینه‌وه‌.چونکه‌ مۆدیرنیته‌ روانینێکی‌ نوێ‌و جیاوازه‌‌و له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ ئه‌م بۆچوونه‌ بایه‌خه‌ مرۆڤییه‌کان له‌ به‌رانبه‌ر بایه‌خه‌ متافیزیکییه‌کان گرینگی‌ زیاتریان پێده‌درێ‌، به‌ ده‌ربرینێکی‌ تر ئه‌و فه‌لسه‌فه‌ ئایینییه‌ی‌، مرۆڤ ده‌کاته‌ مۆره‌یه‌کی‌ ده‌سته‌وه‌ستان ‌و متمانه‌ به‌ هێزی‌ گۆرانخوازی‌ مرۆڤ ناکا به‌ ره‌وتی‌ مۆدیرنیزم له‌ بایه‌خ ده‌که‌وێ .
له‌ روانینی نۆێی‌ مۆدیرنیزم دا مرۆڤ ده‌بوویه‌ خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندی‌ سه‌ربه‌خۆ بۆ بریار دان له‌ سه‌ر چاره‌نووسی‌‌و هێزیکی‌ به‌ ده‌ر له‌ مرۆڤ ‌و جیهانێکی‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌م جیهانه‌ ماددییه‌ نه‌یده‌توانی‌ ببێته‌ ، چاوگه‌ی‌ بریار بۆ هه‌لس‌وکه‌وتی‌ مرۆڤ.به‌م چه‌شنه‌ ئه‌ندیشه‌ی‌ مرۆڤته‌وه‌ری‌ به‌ سه‌ر بۆچوونی‌ ئایینساڵاری‌ دا که‌ به‌ری‌ له‌ هه‌ر جۆره‌ گه‌شه‌کردنێک ده‌گرت ،زاڵ بوو .
له‌ ژیر کارتێکه‌ری‌ ره‌وتی‌ مۆدیرنیزاسیۆن که‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ عه‌قل‌و زانست‌و هێزی‌ مرۆڤ هاته‌ ئه‌نجام. راسیۆنالیزم واته‌ ئاوه‌زمه‌ندی‌ بوو به‌ پرده‌بازی‌ رزگاری‌ مرۆڤ، چوونکه‌ به‌ پێی‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ مۆدیرنیزم ، هه‌ر بابه‌تێک له‌ چوارچێوه‌ی‌ عه‌قلی‌ مرۆڤ دا نه‌گوونجێت ‌و له‌ تاقیکاریدا وه‌ڵامی‌ ئه‌رێنی‌ نه‌به‌خشێ . ناتوانی‌ زانستی‌ بێ له‌ بوارێکی‌ تریش‌و له‌ ژێر کارتێکه‌ری‌ شۆرشه‌ جۆراوجۆره‌کانی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و سیاسی‌ ‌و شۆرشی‌ پیشه‌سازی‌ مۆدیرنیزم واتایه‌کی‌ ته‌واو شۆرشگێرانه‌ی‌ په‌یدا کرد به‌ تایبه‌تی‌ سیسته‌می‌ چاپی‌ کتێب که‌ ستراکتۆری‌ هزری‌ ‌و باری‌ په‌روه‌رده‌‌و بارهێنانی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ تا ئه‌و په‌ری‌ لووتکه‌ی‌ پێشکه‌وتن برد.
ئه‌نجامی‌ مۆدیرنیته‌ گه‌ری‌ به‌ پاڵپشتی‌ بۆچوونی‌ سکۆڵاریستی‌ سیسته‌می‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ _ئابووری‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ (فئودالیزم) له‌ به‌ر یه‌ک هه‌ڵوه‌شاند‌و سیسته‌می‌ نوێی‌ جیهانی‌، واته‌ سیسته‌می‌ سه‌رمایه‌داری‌ (بورژوازی‌) له‌ هه‌موو بواره‌کانی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ دا واتایه‌کی‌ زیاتری‌ به‌ مۆدێرنیزم‌و سکۆڵاریزم به‌خشی‌.
له‌ قۆناغی‌ سه‌رمایه‌داری‌ ره‌وته‌ جۆرا‌وجۆره‌کانی‌ سیاسی‌‌و کۆمه‌ڵایه‌تی‌ وه‌ک لیبرالیسم‌و سوسیالیزم خوێندنه‌وه‌ی‌ نوێتریان بۆ روانیینی‌ مرۆڤته‌وه‌ری‌ کرد‌و بیرمه‌ندانی‌ هه‌ر دوو قوتابخانه‌ له‌ پێناوی‌ به‌ره‌وژوور بردنی‌ شارستانییه‌ت خزمه‌تگووزاری‌ به‌ر چاو یان به‌ ئه‌نجام گه‌یاند.دژ به‌ری‌ دوو قوتابخانه‌ی‌ ئاماژه‌ پێکراو، ئه‌گه‌ر چی‌ له‌ زۆر بوار دا خۆیان ده‌رخست به‌ڵام هاوته‌ریب بوونی‌ هه‌ر دوو قوتابخانه‌ له‌ هه‌مبه‌ر مادیگه‌رایی‌‌و تووڕ هه‌ڵدانی‌ بۆچوونه‌ ئاسمانییه‌کان توانی‌ واتای‌ سکۆڵاریزم‌و مۆدیرنیته‌گه‌ری‌ به‌ ته‌واوی‌ ئاوێته‌ی‌ یه‌کتر بکا.
نووسین:
ره‌زا ئه‌مینی‌ 4/8/1388
ژێده‌ر:
ئینترنێت
1- بررسی‌ مفهوم مدرنیته‌ از دیدگاه‌ هابرماس نوشته‌ی‌ نسرین پور همرنگ
2- سکولاریزم بزبان ساده‌ استین کلاین ترجمه‌ امیر غلامی‌
3- سه‌ شکل سکولاریزم چارلز تیلور ترجمه‌ کورش برادری‌
4- مدرنیته‌ را چگونه‌ میفهمیم نویسنده‌ ره‌زا حسینینیا
5- مبانی‌ فکری‌ سکولاریزم محمد جواد نوروزی‌

                            ژنانی‌ کوردستان پیویسته‌ بێنه‌ گۆره‌پانی‌ کار

کار چه‌مکێکی‌ زانستی‌‌و ئابوورییه‌.کارتێکه‌ری‌ کار له‌ سه‌ر ره‌هه‌نده‌ جیاوازه‌کانی‌ ئابووری‌‌وگۆرانکاری‌ له‌سیسته‌می‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ دیار‌و به‌رچاوه‌.به‌ شرۆڤه‌یه‌کی‌تر، کار له‌ په‌یوه‌ندی چڕا‌وچڕ له‌ گه‌ڵ چه‌مکی‌ ئابووریدایه‌،ئابووریش شوێندانه‌ری‌ به‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگا‌و هه‌ڵدانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌ قۆناغێکه‌وه‌ بۆبڕگه‌یه‌کی‌تر هه‌بووه‌‌و هه‌یه‌.

"کارل مارکس" مه‌زنترین که‌سایه‌تی‌ هزرڤان‌و بیرۆکه‌ دارێژی‌ زانستی‌ مارکسیزم له‌ سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌هه‌مدا ،بونیادی‌ زانستی‌ ماتریالیزمی‌ مێژوویی، کار به‌ شیۆازیکی‌ زانستی‌ شرۆڤه‌ ده‌کا. له‌ شیکردنه‌وه‌که‌ی‌دا هه‌ر سیسته‌مێکی‌ ئابووری‌ ــ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ مێژوو راسته‌‌وخۆ به‌ چۆنێتی‌ کار‌و شێوه‌ی‌ به‌رهه‌مهینانێوه‌ گرێ‌ ده‌دا‌و کاردانه‌وه‌کانی‌ کار به‌ سه‌ر ئابووریدا به‌ وردی‌ تا‌وتۆێ ده‌کا. ئه‌و کار به‌ پاڵنه‌ری‌ هه‌موو هه‌ڵدانه‌کانی‌ مێژوو ‌و رێکخستنه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان دێنێته‌ نرخاندن‌و ئابووریش به‌ بنچینه‌ی‌ هه‌ر پێکهاته‌یه‌کی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ وه‌سف ده‌کات. له‌ روانگه‌ی‌ زانستی‌ ئه‌وه‌وه‌ سیاسه‌ت،کۆمه‌ڵگا،فه‌رهه‌نگ،رۆشه‌نبیری‌ ‌و... سه‌رخانی‌ هه‌ر ژێرخانێکی‌ ئابوورییه‌.

"مارکس" له‌ تێزی‌ به‌ناو بانگی‌ کار‌و سه‌رمایه‌ به‌ خه‌ستی‌ باسی‌ به‌رهه‌مهینان‌و پێکناکۆکیبوونه‌کانی‌ کار‌و سه‌رمایه‌‌و نا عه‌داڵه‌تی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ له‌ سیسته‌می‌ سه‌رمایه‌داری‌ دا ده‌کا،که‌ لێکدانه‌وه‌ی‌ بنه‌ره‌تی‌ تێزه‌که‌ی‌ له‌ سه‌ر شیکردنه‌وه‌ی‌ کار دانراوه‌.

که‌ ‌وابوو رێچکه‌ی‌ باری‌ ژیانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ ، به‌ کار‌و کۆمه‌ڵایه‌تی‌ کردنی‌ کاره‌وه‌ گرێ ده‌خوا. به‌ هۆی‌ کاره‌وه‌ ئابووری‌ دێته‌ ئه‌نجام‌و کار ده‌بێته‌، بابه‌تێکی‌ گرینگ بۆ گۆرانکاری‌‌و وه‌ک پێویستی‌ هه‌ڵدانی‌ ئابووری‌ پێناسه‌ ده‌کرێ‌.

له‌ ناو ئه‌م باسه‌دا چه‌ند پرسیارێک به‌رجه‌سته‌ ده‌بێته‌وه‌:

کۆمه‌ڵگای‌ کوردستان چۆن چۆنی‌ له‌و چه‌مکه‌ ده‌ڕوانێت؟

کۆمه‌ڵایه‌تی‌کردنی‌ کار له‌ پراکتیک دا له‌ کوێ ویستاوه‌؟

 رۆلی‌ ژنان له‌و پرۆسه‌یه‌دا چۆن دێته‌ نرخاندن؟

 کار‌و به‌رهمهێنان به‌ هۆی‌ ژنان له‌ کۆمه‌ڵگای‌ ئێمه‌ خاوه‌ن چ گرینگێکه‌؟

هێنانه‌ به‌ر باسی‌ چه‌مکی‌ کار له‌ کۆمه‌ڵگای‌ کوردستان له‌ بنه‌ما ڕا ره‌خنه‌ هه‌ڵگره‌.ئێمه‌ پێکهاته‌یه‌کی‌ نابه‌رهه‌مهێنه‌ر و بێبه‌ش له‌ هه‌ڵدانی‌ پاکراوی‌ نه‌ته‌وه‌یین‌و پتر مه‌سره‌ف گه‌راین.ره‌خنه‌یه‌کی‌ به‌ر چاو له‌و باره‌وه‌ بێبایه‌خ کردنی‌ کاری‌ ژنانه‌، له‌ پاڵ ئه‌مه‌شدا بۆچوونی‌ پاشکه‌وتووانه‌ سه‌نگه‌ری‌ گرتووه‌ . بۆچوونی‌ عه‌شیره‌تسالار ، ئایینزا، پیاو مه‌زن ،کاردانه‌وه‌ی‌ نه‌رێنی‌ له‌ سه‌ر باری‌ ئابووری‌ داناوه‌ . هه‌رچه‌ند به‌ربه‌رکانی‌ ژنان ‌و پێویستیه‌ سه‌رده‌میه‌کان ژنانیان هێناوه‌ته‌ گۆره‌پانی‌ کار‌و خزمه‌تگوزارێوه‌،به‌ حاله‌ش به‌و چه‌شنه‌ پێویستی‌ ده‌خوازێت، کاری‌ ژنان گرینگی‌ پێنه‌دراوه‌.کاری‌ ناو ماڵ بۆ ژنان بۆته‌ بۆچوونی‌ زاڵ‌و باڵی‌ به‌ سه‌ر هه‌ڵوێستی‌ گشتی‌دا کێشاوه‌،به‌م جۆره‌ به‌ شێوه‌یه‌کی‌ ده‌سکرد کاری‌ ناو ماڵ به‌ ژن بڕاوه‌. سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ش  ئه‌و کاره‌ له‌ بایه‌خی‌ ئابووری‌ که‌وتووه‌.به‌ هۆی‌ بۆچوونی‌ ئایینسالاره‌وه‌ کاری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ماڵ بۆ ژن له‌ ژێرسێبه‌ری‌ هزری‌ نامووس په‌رستی‌، به‌ حه‌رامی‌ رانه‌گه‌یه‌ندراو خۆی‌ سه‌پاندووه‌.بۆچوونی‌ تێکه‌ڵاوی‌ خورافه‌‌و نه‌زانی‌ ره‌هه‌ندێکی‌ مه‌ترسیداری‌ توند‌و تیژی‌ ‌و هێرشی‌ هه‌وسارپساوی‌ ره‌وانی‌ بۆسه‌ر ژنان رێکخستووه‌‌و دۆخێکی‌ ته‌واو ناته‌ندروستی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ پێکهیناوه‌،ئه‌وانه‌ش هه‌موو بۆ هه‌رچی‌ زیاتر په‌ستاوتنی‌ ژنان له‌ کونجی‌ ماڵدایه‌.شوێندانه‌رییه‌ نه‌رێنیه‌کانی‌ ئه‌م توند‌و تیژییه‌ ره‌وانیانه‌، به‌ راده‌یه‌ک مه‌ترسیدار بووه‌ که‌ هه‌نووکه‌ ژنان له‌ کار‌و چالاکیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان، رێژه‌یان زۆر که‌مه‌.به‌م جۆره‌ له‌شکرێکی‌ مه‌زنی‌ کار ‌و به‌رهه‌مهێنان بێکار کراون.

میدیا‌و راگه‌یاندنی‌ کوردی‌ له‌م باره‌وه‌ که‌م کار بوون ‌و ئه‌م دۆخه‌ ناله‌باره‌یان نه‌داوه‌ته‌ به‌ر ره‌خنه‌ی‌ قه‌له‌میانه‌وه‌، ته‌نانه‌ت هیندێک جار رۆڵی‌ نه‌رێنیشیان گێڕاوه‌‌و به‌ ئه‌نقه‌ست ئه‌و هه‌وال‌و رێپۆرتاژانه‌یان زه‌ق نیشانداوه‌ که‌ گوایه‌ ژنان له‌ شوێنی‌ کار ‌و خزمه‌تگوزاری‌ ده‌سدرێژییان ده‌کرێته‌ سه‌ر، ئه‌مه‌ش به‌ مه‌به‌ستی‌ ناره‌وای‌ ساز کردنی‌ باگراوه‌ندی‌ که‌ش‌و هه‌وای‌ ناته‌ندرووستی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ بۆ سه‌ر ژنانه‌، تا نه‌چنه‌ ناوگۆره‌پانه‌که‌وه‌‌و هه‌راوا دووره‌ په‌رێز بمێننه‌وه‌.

کوردستان بۆ ئه‌وه‌ی‌ بگاته‌ ده‌سکه‌وته‌ ئیستراتیژییه‌کانی‌، ناچاره‌ رێگه‌ی‌ گه‌شه‌‌و هه‌ڵدانی‌ ئابووری‌ له‌ رێگه‌ی‌ هێنانی‌ ژنان بۆ ناو بازاری‌ کاره‌وه‌ بکاته‌ ئه‌رکێکی‌ نیشتیمانی‌.پێویسته‌ پرسی‌ کاری‌ ژنان، وه‌ک بابه‌تێکی‌ گرینگی‌ ئابووری‌ ‌و ده‌ره‌تانی‌ گۆنجاو له‌و په‌یوه‌ندییه‌دا بڕخسێندرێت.ئێمه‌ وه‌ک زۆربه‌ی‌ وڵاته‌ پیشه‌یی‌و پێشکه‌وتووه‌کان به‌ کاری‌ ژنان له‌ ناو ماڵ واتایه‌کی‌ ئابووری‌ ده‌بێ بده‌ین‌و نرخی‌ ئابووری‌ پێبده‌ین.

رۆژنامه‌ڤانانی‌ سه‌ربه‌خۆ ‌و جیابیر، بۆ راکێشانی‌ سه‌رنجی‌ جه‌ماوه‌ر بۆ ئه‌م پرسه‌ گرینگه‌ ده‌بێ‌ کاراتر بن.بێ رێزی‌ نواندن ‌و ده‌ربڕاندنی‌ روانگه‌ی‌ چه‌واشه‌ پێویسته‌ به‌ری‌ پێبگیرێ‌.هه‌ر گروپ‌و لایه‌نیک په‌ره‌پێده‌ری‌ بۆچوونی‌ توند‌و تیژی‌ له‌م باره‌وه‌ بن ده‌بێ به‌ شێوه‌ی‌ یاسایی‌و دادپه‌روه‌رانه‌ مامه‌له‌یان له‌ گه‌ڵ بکرێت.روکنی‌ چواره‌می‌ ده‌سه‌ڵات واته‌ رۆژنامه‌ڤانی‌ ده‌توانی‌ کوردستان به‌رو بۆچوونی‌ شارستانی‌ ببا ‌و له‌ ئه‌نجامدا ‌و به‌ هاتنه‌ گۆره‌پانی‌ کار‌و به‌رهه‌مهێنان به‌ هۆی‌ ژنان، کوردستان ببێنه‌ خاوه‌ن ئابوورێکی‌ گه‌شاوه‌‌و روو له‌ هه‌ڵدان.

                                                                   نووسین :ره‌زا ئه‌مینی‌

                               سێکسکڕی هۆکاری‌ سێکسفرۆشتن

الف: ده‌سته‌واژه‌ی‌ ره‌گه‌ز په‌ره‌ستانه‌ی‌ سێکسفرۆشی‌
به‌ گشتی‌ له‌ زانستی‌ کۆمه‌ڵناسی‌ دا سه‌باره‌ت به‌ خه‌سارناسی‌ سێکسی‌ ده‌سته‌واژه‌ی‌ هه‌ڵه‌ی‌ سێکس   فرۆشی‌ به‌کار ده‌هێندرێ له‌ پاڵ ئه‌م ده‌ربرینه‌ هه‌ڵه‌ دا مه‌به‌ست گه‌لێکی‌ ئابووری‌‌و ره‌وانی‌ نه‌رێنی‌ خۆی حه‌شار داوه‌.
پاشگری‌ وشه‌ی‌ فرۆشتن له‌ پالً ئه‌م ده‌سته‌ واژه‌یه‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ ئابووری‌ کردنی‌ ئه‌م بابه‌ته‌ واته‌ به‌ کاڵا بوونی‌ ژنه‌.پاڵپشتی‌ ئه‌م بۆچوونه‌ ئایین،نه‌ریت‌و سیستمی‌ پیاو مه‌زنییه‌ تا ژن بکاته‌ ماڵ‌و سامانی‌ پیاو ‌و ره‌وایی به‌ بۆچوونی‌ مڵکایه‌تی‌ ره‌گه‌زی‌ له‌ ژێر هژمۆنی‌ پیاو بدا.
له‌ دینامیزمی‌ بازار دا فرۆشیار به‌ر ده‌وام به‌ شوێن دۆزینه‌ی‌ کریاره‌که‌یه‌تی‌‌و له‌ پشت مه‌به‌ستی‌ سێکسفرۆشتنیش دا رێک ئامانج  ئه‌وه‌یه‌ سیستمی‌ نێر مه‌زنی‌ بیسه‌لمێنێت کریاری‌ کاڵاکه‌یه‌و ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌کاته‌ ره‌وشێکی‌ ره‌وا.بۆیه‌ بکار هینانی‌ ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ ژن ده‌کاته‌ تاوانباری‌ سه‌ره‌کی‌‌و روانینی‌ خه‌سار ناسی‌ سێکس له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ نێر دا ئۆرگانیزه‌ ده‌کا.چوونکه‌ ژن کاراکتیری‌ پێکراو ‌و بێ ئیراده‌ و پیاو خاوه‌نی‌ ئیراده‌ی‌ ده‌سدرێژیکارانه‌ی‌ سادیسمیکانه‌یه‌ ‌و بکه‌ری‌ سه‌ره‌کی‌ له‌و باره‌وه‌یه‌ ، که‌ وابوو بکار هێنانی‌ سێکسکڕی‌ دروستتره‌.
ب: پێناسه‌ی‌ سێکسکڕین
هه‌ر کردارێکی‌ سیکس به‌ ده‌ر له‌ مه‌یل‌و ئیراده‌ی‌ ده‌روونی‌ ره‌گه‌زی‌ ژن ‌و له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ حه‌ز‌و ئاره‌زوو ‌و گرێمانه‌ ده‌روونییه‌کانی‌ پیاو به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ پێگه‌ ده‌سکردییه‌کانی‌ پیاو که‌ له‌ هه‌وڵی‌ ده‌سدرێژی‌ کردنه‌ سه‌ر ژن بێت واتای‌ سیکسکرین ده‌گه‌یه‌نێ‌ ‌و ده‌که‌وێـه‌ خانه‌ی‌ توند‌و تیژییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان ‌و ده‌کرێ به‌ تاوان بناسرێت.
ته‌مه‌نی‌ دیارده‌ی‌ سێکسکرین به‌ پانتایی مێژووی‌ مرۆڤایه‌تیه‌. له‌ قۆناغی‌ زه‌مه‌نی‌ جیاواز ، قه‌واره‌ی‌ جوغرافییایی جۆرا‌وجۆر ‌و پێکهاته‌ی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ چه‌شنا‌و چه‌شن شێوه‌‌و شێوازی‌ تایبه‌ت به‌ خۆی‌ هه‌بوو.خاڵی‌ جیگه‌ی‌ سه‌ر سوورمان ئه‌وه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ پێشڤه‌چوونی‌ مرۆڤایه‌تی‌‌و گۆرانکاری هزری‌ مرۆڤته‌وه‌رانه‌ هه‌مدیس ئه‌م دیارده‌ بوونی‌ هه‌یه‌ ته‌نانه‌ت متۆدی‌ تایبه‌تیشی‌ به‌ خۆیه‌وه‌ گرتووه‌ ‌و بۆته‌ ئاریشه‌یه‌کی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی.
ج: هۆکاره‌کانی‌ سیکسکڕی‌
کۆمه‌ڵناسانی‌ رئال فمینیست به‌ هۆی‌ به‌ کاڵایی کردنی‌ سێکس له‌ لایه‌ن سیستمی‌ چه‌وسێنه‌رانه‌ی‌ پیاو سالارێوه‌ ره‌خنه‌گرن‌و ژن به‌ توخمی‌ پێکراو ‌و به‌رانبه‌ره‌که‌ی‌ به‌ بکه‌ری‌ سه‌ره‌کی‌ ئه‌م خه‌ساره‌ ده‌زانن.ئه‌م هزره‌ش کاراکتێری‌ ئه‌رێنی‌ به‌ر چاوی‌ خستۆته‌ سه‌ر ئاستی‌ رۆشه‌نبیری‌ کۆمه‌ڵگاکان.
له‌ گه‌ڵ زۆر هۆکاری‌ کاریگه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌م دیارده‌یه‌ روانینی‌ ره‌گه‌زی‌ گرینگترین هۆکاری‌ په‌ره‌گرتوویی سێکسکرییه‌.زۆرینه‌ی‌ کۆمه‌ڵگاکان به‌ تایبه‌تی‌ کۆمه‌ڵگا ئایینی‌ و نه‌ریت سالاره‌کان روانینه‌کانیان له‌م باره‌وه‌ له‌ ژێر هژمۆنی‌ پیاو مه‌زنی‌ دایه‌‌و ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ ژن به‌ ئیرادی خۆی ‌و پیاو بێبه‌ری‌ ده‌که‌ن له‌ حاند ئه‌م تاوانه‌وه‌ ‌و به‌م چه‌شنه‌ رێگه‌ خۆشکردن بۆ توند‌و تیژی‌ ره‌وانی‌ له‌ دژی‌ ژن ره‌وا ده‌که‌ن .ئه‌م روانینه‌ وای‌ کردووه‌ سێکسکرین بۆ پیاو وه‌ک خالێکی‌ به‌ هێز بێته‌ نرخاندن .
ره‌گه‌زی‌ پیاو وه‌ک هێرشبه‌ر ‌و به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ پێگه‌ ئابووری‌ ‌و کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی‌ به‌ پاڵپشتی‌ که‌لتووری‌ کۆنه‌په‌ره‌ستانه‌ هۆکار گه‌ڵی‌ بنچینه‌یی دیارده‌ی‌ سێکسکڕین.
د:فاکتۆرێکی‌ دژ به‌ری‌ سێکسرین
له‌ ده‌یه‌ی‌ رابردوو وڵاتی‌ سوئید پێداچوونه‌وه‌ی‌ بنه‌مایی به‌ پێناسه‌ی‌ خه‌سار ناسی‌ سیکس دا کرده‌وه‌.پێشه‌نگه‌کانی‌ ئه‌م بزاڤه‌ هزرییه‌ چه‌مکی‌ سێکسیان کرده‌ بابه‌تیکی‌ یاسایی‌و مافپه‌روه‌رانه‌،بۆیه‌ سێکسکڕییان به‌ چه‌شنێک سته‌مگه‌ری‌ هینایه‌ نرخاندن ،ئه‌م روانگه‌ داهێنه‌رانه‌ۆ جیاوازه‌ کاراکتیری‌ به‌رینی‌ له‌ سه‌ر ئاستی‌ رۆشنبیری‌ کۆمه‌ڵگا دانا.له‌ باری‌ په‌روه‌رده‌ییشه‌وه‌ کۆمه‌ڵگاکه‌یان به‌م بۆچوونه‌ راهێنا.له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ ئه‌م رووانینه‌ ئاکتیوه‌ به‌ شێوازێکی‌ یاسایی سێکسفرۆشییان به‌ قوربانی‌ ‌و سێکسکرینیان به‌ هۆکاری‌ تاوان هێنایه‌ ئه‌ژمار.
له‌ ساڵی‌ 1999 ده‌ستیان دایه‌ هه‌ڵمه‌تی‌ قه‌ده‌غه‌کردنی‌ سێکسکڕی‌‌و هێزێکی‌ زۆری‌ ماددی‌‌و مه‌عنه‌وییان بۆ ته‌رخان کرد.کارا بوونی‌ ئه‌م هه‌ڵۆێسته‌ به‌ شێوه‌یه‌کی‌ سه‌رسوورهێنه‌رانه‌ رێژه‌ی‌ سێکسکرینی‌ تا ئاستی‌ (0) دابه‌زاند ‌و ئه‌مه‌ش کاردانه‌وه‌ی‌ خسته‌ سه‌ر سێکسفرۆشتنیش چوونکه‌ ئه‌م رێژه‌یه‌ش ته‌واو دابه‌زی‌.
بابه‌تێکی‌ گرینگ که‌ له‌ فاکتۆری‌ سوئێد کاریگه‌ری‌ دانا پێکهینانی‌ هه‌ل‌و مه‌رجی‌ گۆنجاو بۆ ژیان و گوزه‌رانی‌ قوربانیانی‌ سیکسی‌ بوو.
سوئیدیه‌کان ته‌نانه‌ت که‌ڵکوه‌رگرتنی‌ پیاو له‌ هه‌ر چه‌شنه‌ ده‌ره‌تانێکی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ _  ئابووری‌ ‌و سیاسی‌ بۆ ده‌سدرێژی‌ کردنه‌ سه‌ر ژنیان وه‌ک پێناسه‌ی‌ تاوانی‌ سێکسی‌ هینایه‌ نرخاندنه‌وه‌، له‌ باره‌شدا به‌دوادا چوونی‌ یاساییان ئه‌نجامدا.
ئه‌نجام:
ئه‌زموون ده‌ریخستووه‌ ئه‌گه‌ر هۆکاره‌ بنه‌ماییه‌کانی‌ خه‌سارناسی‌ سیکس خاشه‌بڕ کرین  ‌و کرینی‌ سێکس ببێته‌ تاوان ‌و بکه‌وێته‌ خانه‌ی‌ یاساوه‌ ‌و وه‌ک پێشێلکاری‌ مافی‌ مرڤ بێته‌ نرخاندن جیهانی‌ داهاتوو به‌ری‌ ده‌بێ له‌ ئه‌نجامی‌ تاوانی‌ سێکسکڕی‌.
به‌ڵگه‌ هه‌ڵنه‌گره‌ پێکهێنانی‌ ده‌رتانی‌ یه‌کسان  له‌ هه‌موو بواره‌کانی‌ ژیان ده‌توانی‌ مکانیزمی‌ خاشه‌بڕکردنی‌  گشت کێشه‌کانی‌ مرۆڤ بێت .
               ره‌زا ئه‌مینی‌
            30/7/2009

کۆمه‌ڵگای‌ مودێڕن‌و ده‌سه‌ڵات
ده‌ستکه‌وته‌ چاره‌نوس سازه‌کانی‌ گه‌شه‌ی‌ مرۆڤ به‌ره‌نجامی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ژیانی‌ مرۆڤن،واته‌ تاکی‌ مرۆڤ به‌ ته‌نیا نه‌یتوانیوه‌ پێداویستییه‌کانی‌ بێنێته‌ به‌رهه‌م.به‌ شرۆڤه‌ی‌ مێژویی‌ به‌رهه‌مهێنان دیارده‌یه‌کی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و به‌ره‌نجامی‌ پێوه‌ندیی‌ ئۆرگانیکی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی مرۆڤه‌. پرۆسه‌ی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ژیانی‌ مرۆڤ میکانیزمی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ ‌و ]پێویستی‌[ مانه‌وه‌ی‌ مرۆڤ له‌ سه‌ر گۆی‌ زه‌وییه‌‌و هۆی پێشڤه‌چونی‌ ره‌هه‌ندی‌ مرۆڤ به‌ره‌و شارستانییه‌ته‌. له‌م پێوه‌ندییه‌دا ده‌سه‌ڵات دیارده‌یه‌کی‌  له‌ مێژینه‌‌و پێداویستییه‌کی‌ گرینگی‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌. گرینگی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ مرۆڤ به‌سه‌ر خۆی‌و سروشت‌و دژبه‌رانی‌ به‌ درێژایی‌ مێژو رون‌و به‌رچاوه‌.
شرۆڤه‌ی‌ هه‌ر دو چه‌مکی‌ کۆمه‌ڵگا‌و ده‌سه‌ڵات به‌ تایبه‌تی‌ له‌ روی‌ پێوه‌ندیی ئۆرگانیکییان پێوه‌ندی به‌ باسی زانستی‌‌و مێژوویی‌ هه‌یه‌ که‌ لێره‌دا شرۆڤه‌ی‌ کۆمه‌ڵگا‌و ده‌سه‌ڵات له‌ گرینگترین قۆناخی‌ سیستمی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ـ ئابوری‌ سه‌رمایه‌داری‌، ده‌که‌ین:
له‌م کۆمه‌ڵگایه‌دا خه‌ڵک کام چه‌شنه‌ ده‌سه‌ڵاتیان لا په‌سنده‌‌و خواسته‌کانیان له‌ودا ده‌بیننه‌وه‌؟ کام چه‌شنه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌توانێ‌ له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵگای‌ سه‌رده‌م رێک بکه‌وێ‌؟
پێناسه‌‌و نێوه‌رۆک‌و کارکتێری‌ ده‌سه‌ڵاته‌کانی‌ قۆناخی‌ سه‌رمایه‌داری‌ چین؟
بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی‌ ئه‌م پرسیارانه‌ هێما به‌ به‌ کاراکتێری‌ دو چه‌شنه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌که‌ین:
1ـ ده‌سه‌ڵاته‌ ئیدئۆلۆژیکییه‌کان
الف: ده‌وڵه‌ت ئایینی‌‌و فێنده‌منتالیسته‌کان
ب: ده‌وڵه‌ت مارکسیست ـ لێنینیسته‌کان
2ـ ده‌سه‌ڵاته‌ دێموکرات‌و سێکۆلار‌و پێشکه‌وتوه‌کان
بۆ شرۆڤه‌ کردنی‌ هه‌ر دو چه‌شنی‌ ده‌وڵه‌ت: چه‌مکی‌ یاسا، ماف ـ حیزب، ده‌سه‌ڵات، کۆمه‌ڵگای‌ مه‌ده‌نی‌‌و ... هتد، پێویستن.ماف‌و یاسا دو چه‌مکی‌ لێک جیاوه‌ نه‌بوه‌‌و خاوه‌ن پێوه‌ندییه‌کی‌ ئۆرگانیکن. حیزب‌و ده‌سه‌ڵاتیش خاوه‌نی‌ ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ن‌و که‌رتی‌ ته‌واوکه‌ری‌ یه‌کترن.
لێره‌دا روانگه‌‌و روانینی‌ ئه‌م دو شێوازه‌ حکومه‌تییه‌ش له‌ سه‌ر چه‌مکه‌کانی‌ هێما پێ‌کراو بۆ روونبونه‌وه‌ی‌ کۆمه‌ڵگای‌ مودێڕن پێویستن.
ده‌سه‌ڵاته‌ ئیدئۆلۆژیکییه‌کان
به‌ گشتی‌ ئیدئۆلۆژی‌ بریتییه‌ له‌کۆمه‌ڵێک "جیهانبینی‌"‌و قه‌واره‌ی‌ نه‌گۆڕی‌ هزرین که‌ ئه‌رکی‌ ئیتۆلۆژی‌ له‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ شیوازی‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی‌ دیاری‌ ده‌کا. هه‌رکام له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ ئیدئۆلۆژیکییه‌کان له‌سه‌ر بنه‌مای‌  سه‌رچاوه‌گه‌لێک که‌ میتافیزیکن، واته‌ به‌ده‌ر له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ کۆمه‌ڵگان‌و جۆرێک له‌ زۆرداری‌ به‌سه‌ر کۆمه‌ڵدا ده‌سه‌پێنن. دیاره‌ ئه‌م یاسا‌و رێسا فکرییه‌ نه‌گۆڕانه‌ هۆکاری‌ سه‌ره‌کی‌ ناکامبونی‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاتانه‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ ئه‌رکه‌کانیان له‌مه‌ڕ کۆمه‌ڵگه‌ دان.
الف: حکومه‌ته‌ ئایینی‌یه‌کان
ئه‌م چه‌شنه‌ ده‌وڵه‌تانه‌ له‌مه‌ڕ چه‌مکی‌ مافی‌ مرۆڤ، یاسا، حیزب‌و ده‌سه‌ڵات بۆچوونی‌ ئاسمانییان هه‌یه‌‌و "ره‌سه‌نایه‌تی‌ (اصالت)"ی‌ خۆیان وه‌ک نوێنه‌ری‌ خۆا له‌سه‌ر زه‌وی‌ به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگادا ده‌سه‌پێنن. ئه‌مانه‌ ده‌سه‌ڵاتییان پی‌ دیارده‌یه‌کی‌ "ئیلاهی‌"یه‌‌و خۆشیان به‌ هه‌ڵبژارده‌ی‌ بێ‌ئه‌ملاوئه‌ولای‌ "خودا" له‌ سه‌ر زه‌وی‌ له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن. له‌ خۆیان زیاتر که‌ به‌ شیاوی‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی‌ نازانن. دێموکراسی به‌ دیارده‌یه‌کی‌ رۆژئاوایی‌ ده‌زانن‌و به‌ بێ‌ به‌های‌ کۆمه‌ڵگای‌ له‌قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن‌و به‌ڕێوه‌بردنی‌ خاڵه‌کانی‌ دێموکراسی به‌ لادان له‌ پره‌نسیپ‌و بنه‌ما فه‌لسه‌فی‌‌و ئاسمانییه‌کان ده‌زانن. به‌رده‌وام ئه‌مه‌ ده‌ڵێنه‌وه‌ که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ بازنه‌ی‌ کۆمه‌ڵگا له‌ لایه‌ن خواوه‌ که‌سێک دیاری‌ ده‌کرێ‌ (پێغه‌مبه‌ر، وه‌لی‌ فه‌قیه) ئه‌وه‌ ته‌نیا له‌ یاسای‌‌و رێسا ئاینییه‌کان که‌ له‌ کتێبه‌ ئاسمانییه‌کان دا هێمایان پێکراوه‌، هه‌نوکه‌ (ئه‌م سه‌رچاوانه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی‌ یاسا‌و ماف له‌گه‌ڵ پێشکه‌وتنه‌کانی‌ دنیای‌ مودێڕن ناته‌بان). به‌ده‌ر له‌م چوارچێوه‌ به‌رته‌سکه‌ هه‌ر چه‌شنه‌ ئازادی‌ هه‌ڵبژاردنێک له‌ مرۆڤ‌و کۆمه‌ڵگا زه‌وت ده‌کرێ‌. ماف ده‌که‌وێته‌ خانه‌ی‌ ئه‌و یاسه‌ نه‌گۆڕ‌و پاسیڤانه‌ی‌ له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی‌ زه‌مه‌ن جار به‌ جار کۆنتر ده‌بن. له‌سه‌ر بنه‌مای‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ ئاسمانی‌ ئه‌م جۆره‌ ده‌وڵه‌تانه‌ هه‌ر حیزب‌و رێکخراوێک هه‌ڵوه‌شاوه‌یه‌و ته‌نیا حیزبێک به‌ شێوه‌ی‌ "مه‌عنه‌وی‌" بونی‌ هه‌یه‌(حیزبوڵڵا)یه‌. جگه‌ له‌م رێکخراوه‌ هه‌رچه‌شنه‌ رێکخراو، سه‌ندیکا، ده‌مه‌زراوه‌یه‌کی‌ دیکه‌ی‌ مه‌ده‌نی‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌یه‌. فاکته‌ری‌ به‌رچاوی‌ ئه‌م چه‌شنه‌ ده‌وڵه‌تانه‌ له‌ مێژودا ده‌سه‌ڵاتی‌ مه‌زهه‌ب‌و که‌لیسا له‌ سه‌ده‌کانی‌ نێوه‌ڕاست‌و به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ فێنده‌منتالیزمی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ ساڵی‌ 1357هه‌تاوی‌ له‌ ئێراندایه‌، له‌گه‌ڵ خۆیدا دیارده‌ی‌ سه‌رکوت‌و زه‌بروزه‌نگ، کوشت‌و بڕی‌ جیابیران‌و کۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵک، سه‌رکوتی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ ئازادیخوازی‌، دژایه‌تی‌ له‌گه‌ڵ مافی‌ مرۆڤ ‌و مافی‌ دیاریکردنی‌ چاره‌نوسی گه‌لان به‌ تایبه‌تی‌ مافی‌ میللی‌ ـ دێموکراتیکی‌ گه‌لی‌ کوردی‌ لێکه‌وتۆته‌وه‌‌و له‌ بازنه‌ی‌ به‌ریتریشدا ده‌مارگرژی‌ مه‌زهه‌بی‌، تیرۆر و .... ئاکامه‌کانی‌ بونی‌ کۆماری‌ ئیسلامین.
2ـ حکومه‌ته‌ مارکسیست ـ لێنینیسته‌کان
ئه‌م جۆره‌ حکومه‌تانه‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ خۆیان له‌ سه‌ر ماف، یاسا، ده‌سه‌ڵات‌و حیزب‌و ... هتد، هه‌یه‌. خوێندنه‌وه‌یه‌کی‌ ته‌واو ئیدئۆلۆژیکه‌‌و له‌ تێزه‌کانی‌ مارکس وه‌ک تیۆریسن‌و بیرداڕێژه‌ری‌ سه‌ره‌کی‌ ئه‌م بۆچونانه‌‌و لێنین وه‌ک به‌ڕێوه‌به‌ر‌و پراگماتیستی‌ ئه‌م بواره‌ خۆیان ده‌نوێن. ده‌سه‌ڵات گرینگترین باسی‌ ئیدئۆلۆژییه‌کی‌ ئه‌م شێوازه‌ له‌ حوکمڕانییه‌.
"لایه‌نی‌ ئه‌و قه‌یرانه‌ نوێیه‌ی‌ که‌ به‌ نیگه‌رانییه‌وه‌ ناودێر کراوه‌ به‌ "شه‌پۆلی‌ ماتریالیزم"به‌نده‌ به‌وه‌ی‌ که‌ "قه‌یرانی‌ ده‌سه‌ڵات" ناونراوه‌. ئه‌گه‌ر چینێکی‌ باڵاده‌ست پشتیوانی‌‌و هاوته‌بایی‌ (جه‌ماوه‌ری‌) له‌ پشت نه‌بێ‌، واته‌ رێبه‌ری‌‌و رێنومایکه‌ری‌ خۆی له‌ده‌ست دابێ‌‌و له‌ حوکمی‌ چینی‌ باڵاده‌ست دابێ‌" ته‌نیا به‌ هۆی به‌کارهێنانی‌ هێزی‌ زه‌برئاسا (له‌ سه‌ر کورسی‌ ده‌سه‌ڵات بێته‌وه‌)ئه‌مه‌ ته‌واو به‌و واتایه‌یه‌ که‌ جه‌ماوه‌ری‌ هه‌راوی‌ گه‌ل، له‌گه‌ڵ ئیدئۆلۆژییه‌ نه‌ریتییه‌کان دابڕاون‌و چیدیکه‌ بڕوا به‌ بیروڕا درۆینه‌کانیان ناکه‌ن. .." به‌ شرۆڤه‌ی‌ "و.ای. لنین" له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت ده‌گوترێ‌ که‌ هه‌رچه‌شنه‌ ده‌وڵه‌تێک له‌ رسته‌یه‌ک بۆ سه‌رکوتی‌ چینێکی‌ باڵاده‌ست به‌سه‌ر چینێکی‌ ژێرده‌ستدایه‌‌و ده‌وڵه‌ت ئامرازی‌ سه‌رکوتی‌  چینایه‌تییه‌. به‌ پێ دابه‌شکاریی‌ لێنینی‌ له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت، ئه‌و وڵاته‌ی‌ که‌ زیاده‌ به‌رهه‌م هاته‌ ئاراوه‌‌و یه‌که‌م توخمه‌کانی‌ دامه‌زرانی‌ ده‌وڵه‌ت  له‌ لایه‌ن چینه‌ باڵاده‌سته‌کانیه‌وه‌ دامه‌زراوه‌. جیاواز له‌وه‌ که‌ لێنین ده‌وڵه‌ت له‌ پرۆسه‌یه‌کی‌ مێژوویی‌دا دابه‌ش ده‌کا‌و هه‌ڵسوکه‌وت زۆردارانه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ قۆناخه‌ جیاجیاکانی‌ مێژو، دابه‌شکردنی‌ ده‌وڵه‌ت پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی‌ سه‌رمایه‌داریشدا هه‌ر له‌و پارادایمه‌ که‌ڵک وه‌رده‌گرێ‌‌و له‌ کۆمه‌ڵگای‌ سه‌رمایه‌داریشدا ده‌وڵه‌ت به‌ که‌ره‌سته‌ی‌ سه‌رکوتی‌ چینایه‌تی‌ دێنێته‌ ئه‌ژمارو کۆمه‌ڵگا به‌ره‌و چینی‌ کرێکار‌و بۆرژوا دابه‌ش ده‌کا. لێنین به‌ پێویستی‌ ده‌زانێ‌ له‌ شۆرشی کرێکاری‌دا چینی‌ کرێکار ده‌سه‌ڵات به‌ ده‌سته‌وه‌ بگرن‌و "دیکتاتۆری‌ پرۆلیتاریا" بکه‌ن به‌ بنه‌مای‌ ره‌وتاری‌ سیاسی‌و ده‌سه‌ڵاتدارییان که‌ دیاره‌ له‌ کاراکتێردا دیکتاتۆری‌ پرۆلیتاریا ده‌بێته‌ هۆی دیکتاتۆری‌ حیزب‌و به‌ شێوازێکی‌ ره‌وا ده‌بێته‌ نوێنه‌ری‌ هه‌مو کۆمه‌ڵگا.
وه‌کو "گۆرباچۆف" له‌ دو تێزی‌ "گلاسنۆست"، "پرۆسترویکا"، هێما به‌ یه‌که‌م که‌موکوڕی‌ سیاسی‌و ئابورییه‌کانی‌ شێوازی‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی‌ پرۆلیتاریا ده‌کاو ناکارامه‌بوونی‌ ئه‌م سیستمه‌ حوکمڕانییه‌ به‌ زیانی‌ پێشکه‌وتنه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ـ ئابورییه‌کان ده‌زانێ‌.
کارێکتێری‌ جۆری‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ "دیکتاتۆری‌ پرۆلیتاریا" به‌م جۆره‌ی‌ بینیمان‌و شکه‌ستی‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌مان له‌ کۆتاییه‌کانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م دا بینی‌. ئه‌و هه‌مو به‌ربه‌ست‌و له‌مپه‌ره‌ی‌ له‌ رێگای‌ گه‌شه‌کردنی‌ کۆمه‌ڵگای‌ مودێڕن (ئازادییه‌ تاکه‌که‌سی‌و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان)دا، دیتمان سه‌لمێنه‌ری‌ ئه‌م راستییه‌ن. ئه‌م چه‌شنه‌ ده‌وڵه‌تانه‌ له‌به‌ر بۆچونی‌ تاک ره‌هه‌ندییانه‌ ره‌ها له‌ نێو تێزه‌ مارکسیستییه‌کاندا نه‌یاتوانی‌ بناخه‌ی‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی‌ مودێڕن که‌ ماف، حیزب، رێکخراو و کۆمه‌ڵێک دامه‌زراوه‌ی‌ مه‌ده‌نی‌ تێدا ببینێته‌وه‌، دابمه‌زرێنن. شوێندانه‌ری‌ ئه‌م ئیدئۆلۆژییانه‌ نه‌یانهێشت له‌ ژێر کاراکتێری‌ ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌دا کۆمه‌ڵگا به‌و راده‌یه‌ گه‌شه‌ بکا که‌ ده‌بوایه‌ به‌ره‌وپێش چوبا.
2 ـ ده‌سه‌ڵاته‌ دێموکراتیک‌و سێکۆلار‌و پێشکه‌وتوه‌کان
شۆڕشی مه‌زنی‌ فه‌رانسه‌ (1789) به‌رهه‌می‌ ویست‌و پپَداویستییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی‌ ئه‌م قۆناخه‌ له‌ مێژو  بوون تا له‌و سه‌رده‌مه‌دا که‌ پێویست بو کۆمه‌ڵگای‌ مرۆڤایه‌تی‌ به‌ره‌و سیستمێکی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ شیاوتر له‌ قۆناخی‌ پێشو هه‌نگاو بنێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی‌ مه‌ده‌نی‌ که‌ خۆی وه‌ک پێداویستییه‌کی‌ مێژوویی‌ پێناسه‌ ده‌کرد پێک بهێنرێ‌‌و وه‌ڵامێکی‌ ئه‌رێنی‌ به‌ ماف، یاسا، رێکخراو، سه‌ندیکا، ده‌سه‌ڵات ... هتد بدرێته‌وه‌.
قه‌یرانی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ـ ئابوری‌‌و سیاسی‌و فه‌رهه‌نگی‌یه‌کانی‌ سیستمی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ـ ئابوری‌ سیستمی‌ فیۆدالیزم پێویست بوو به‌ شۆڕشێکی‌ مه‌زن وه‌ک شۆڕشی فه‌ڕانسه‌ که‌ هه‌ڵگری‌ ئاڵای‌ ئازادی‌‌و دێموکراسی‌ بوو، وه‌ڵام بدرێته‌وه‌.
به‌ درێژایی‌ ته‌مه‌نی‌ قۆناخی‌ سه‌رمایه‌داری‌ ده‌سه‌ڵات‌و کۆمه‌ڵگا جێگای‌ باس‌و لێکدانه‌وه‌یه‌کی‌ جیددی‌ بون.
ده‌وڵه‌ت وه‌ک بناخه‌یی‌ترین باسی زانستی‌ سیاسی له‌ کۆمه‌ڵگای‌ سه‌رمایه‌داری‌دا له‌ رووی‌ تیۆری‌‌و پراکتیکه‌وه‌ خاوه‌ن گرینگییه‌کی‌ تایبه‌ت بوو و ئه‌م دیارده‌ مێژویی‌‌و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ بۆته‌ پێداویستییه‌کی‌ به‌رهه‌ست (عه‌ینی‌) ‌و  له‌ رۆگه‌ی‌ گه‌شه‌سه‌ندنی‌ کۆمه‌ڵگای‌ سه‌رمایه‌داری‌ رۆڵی‌ کارامه‌ی‌ ده‌وڵه‌ته‌ خه‌ڵکییه‌کان بۆ داڕژێنه‌وه‌ی‌ قه‌واره‌ی‌ سیستمی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ـ ئابوری‌ کۆمه‌ڵگای‌ مه‌ده‌نی‌ دیارو به‌رچاو بوه‌. ده‌وڵه‌ت‌و کونتاکتی‌ ده‌وڵه‌ت له‌گه‌ڵ یاسا، ماف، حیزب‌و رێکخراو و کۆمه‌ڵێ‌ دامه‌زراوه‌ی‌ مه‌ده‌نی‌‌و حوکمی‌‌و ناحوکمی‌له‌ کۆمه‌ڵگای‌ سه‌رمایه‌داری‌دا ده‌ستکه‌وتی‌ به‌رچاوییان بۆ مرۆڤایه‌تی‌ بوه‌‌و به‌ درێژایی‌ قۆناخی‌ سه‌رمایه‌داری‌ جار به‌ جار ده‌وڵه‌ت له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵگا پتر خۆی رێک خستوه‌. ده‌سه‌ڵات دێموکراتیکه‌کان به‌رده‌وام له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ هه‌ڵبژاردن له‌ کۆمه‌ڵگا‌و ده‌نگی‌ گشتی‌ خه‌ڵک دێنه‌ مه‌یدانی‌ سیاسی‌و به‌رده‌وام له‌سه‌ر بنه‌مای‌ ویست‌و خواستی‌ کۆمه‌ڵگا گۆڕانکاری‌ له‌ خۆیاندا پێک دێنن. ئیدئۆلۆژی تایبه‌ت له‌م ده‌وڵه‌تانه‌دا پێگه‌یه‌کی‌ نیه‌‌و ده‌وڵه‌ت دامه‌زراوه‌یه‌کی‌ مه‌ده‌نی‌‌و له‌ خزمه‌ت کۆمه‌ڵگادا ئه‌رکی‌ خۆی به‌ڕێوه‌ ده‌با. ده‌وڵه‌ته‌کان جاربه‌جار ده‌گۆردرێن‌و جێگۆڕکێی‌ ده‌سه‌ڵات ئاسایی‌‌و یاساییه‌.  بنه‌ڕه‌تی‌ترین ئامانجی‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاتانه‌ "یاسا سه‌روه‌ری‌"یه‌‌و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ئۆرگانی‌ پارله‌مانی‌ مافه‌کانی‌ تاک‌و کۆمه‌ڵگا یاسایی‌ ده‌کا. یه‌کسانی‌ سیاسی کۆمه‌ڵگا له‌ به‌رده‌م یاسادا پرۆژه‌ی‌ کرداری‌ ئه‌م چه‌شنه‌ ده‌وڵه‌تانه‌یه‌. ماف دیارده‌یه‌کی‌ یاساییه‌‌و پێشێلکاری‌ مافی‌ مرۆڤ به‌ پێی‌ یاسا قه‌ده‌غه‌یه‌.
پێکهێنانی‌ حیزب، رێکخراو و سه‌ندیکا‌و NGOکان و .... هتد، به‌ پێی‌ یاسا ئازادن، دین له‌ ده‌وڵه‌ت جیایه‌‌و ئازادییه‌ تاکه‌که‌سی‌و مه‌ده‌نییه‌کان بڕه‌ویان پێ‌ ده‌درێ‌. یه‌کسانی‌ ژن‌و پیاو مسۆگه‌ره‌ـ مافی‌ چاره‌نوسی گه‌لان به‌ فه‌رمی‌ ده‌ناسرێ‌، هه‌ر حیزب‌و رێکخراو یان چه‌ند رێکخراوی‌ هاو "ئێئتلاف" ده‌توانن به‌ ده‌سه‌ڵات بگه‌ن‌و پرۆژه‌کانی‌ خۆیان به‌ڕێوه‌ به‌رن.
به‌ره‌نجام:
کۆمه‌ڵگای‌ مودێڕن له‌به‌رده‌م ئه‌م دو شێوازی‌ ده‌سه‌ڵاتدا هه‌نوکه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دێموکراتیک‌و سێکۆلاری‌ هه‌ڵبژاردوه‌و خه‌باتی‌ بۆ ده‌کا، به‌ڵام شاراوه‌ نیه‌. ده‌وڵه‌ته‌ دێموکراتیکه‌کانیش "مدینه‌فاچله"ی‌ مرۆڤی‌ هه‌زاره‌ی‌ سێهه‌می‌ نین.
هه‌نوکه‌ کۆمه‌ڵگا‌و رێکخراوی‌ دێموکراتیک، له‌ رێگه‌ی‌ ستراکتۆری‌ رێکخراوه‌ سێنفییه‌ جۆربه‌جۆره‌کانه‌وه‌ لایه‌نگری جیددی‌ دێموکراسی راسته‌وخۆیه‌ (دمکراسی مستقیم)‌و وێده‌چێ‌ دێموکراسی نوێنه‌رایه‌تی‌ نه‌یتوانیبێ‌ دادپه‌روه‌ره‌ی‌ سیاسی‌و ئابوری‌ جێگه‌ی‌ په‌سه‌ندی‌ مرۆڤی‌ مودێڕنی‌ هێشتا بێنێته‌ دی‌.
ژێده‌ر:
1 ـ کۆمه‌ڵگای‌ مه‌ده‌نی‌: هێزێکی‌ نوێ‌/ و: کۆسار فه‌تاحی‌
2ـ ده‌وڵه‌ت‌و کۆمه‌ڵگه‌ی‌ مه‌ده‌نی‌، گرامشی/ و/ مامه‌ند رۆژه‌
3ـ کۆمه‌ڵ‌و سیستمی‌ دێموکراتی، "حه‌مه‌ دۆستان"
***

              کۆسپ و ئاکامه‌کانی‌ خه‌باتی‌ سڤیل له‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵاتدا  

 

 


.
له‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا رووداو و گۆڕانگه‌لی‌ له‌ ژێر ساباتی‌ خه‌باتی‌ سڤیلی‌ سه‌ریان هه‌ڵدا که‌ ئه‌م داهێنانه‌ واته‌ خه‌باتی‌ کۆمه‌ڵانی‌ هه‌راوی‌ وڵاتانی‌ کیان داگیرکراوی‌ به‌سه‌ردا سه‌پاوی‌ ئه‌م سه‌ده‌یه‌ پێکهێنه‌ری‌ بوون و ده‌سه‌ڵاته‌ تۆتالیتره‌کان له‌ به‌رامبه‌ریدا کول و کۆڵ و ده‌سته‌وه‌ستان مان.
هه‌ر له‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا سه‌ره‌ڕای‌ ده‌ره‌نجامه‌ نه‌رێنیه‌کانی‌ دوو شه‌رشی‌ گه‌وره‌ی‌ (نێوده‌وڵه‌تی‌) ئه‌م باره‌ ئه‌رێنیه‌شی‌ وه‌ده‌سته‌وه‌دا که‌ په‌لاماری‌ هێزه‌ کۆلۆنیالیستییه‌کان ناتوانێ‌ ئامانجی‌ ئۆتۆنۆمی‌ سیاسیی‌ و شووناسی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ له‌ وڵاته‌ دیکتاتۆر لێدراوه‌کاندا، خامۆش بکا. داستانی‌ خۆڕاگری‌، به‌ربه‌ره‌کانێی‌ جه‌ماوه‌ری‌ نه‌ته‌وه‌گه‌لی‌ وڵاتانی‌ ئه‌ورووپایی‌ رۆژهه‌ڵات له‌ به‌رامبه‌ر میلیشیایی‌ ئه‌ڵمان، ئیتالیا، ژاپۆن له‌ سه‌رده‌می‌ شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ ( نێوده‌وڵه‌تی‌) ئه‌زموونی‌ خه‌باتی‌ سیڤیلیان به‌ هه‌موو رووخساره‌ جۆربه‌جۆره‌کانی‌ کرده‌" پارادیمی‌" به‌هێز بۆ به‌ره‌ی‌ شۆڕشگێری‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌ گشت که‌لێن و قوژبنه‌کانی‌ گۆی‌ زه‌وی‌.
ده‌کرێ‌ بوترێ‌ خه‌باتی‌ سڤیلی‌ سه‌نگه‌ری‌ پۆڵایینی‌ داکۆکیی‌ له‌ ماف و ویست و ئامانجه‌ رزگاریده‌ره‌ نیشتیمانییه‌کان له‌ به‌رانبه‌ر زۆردارییه‌و به‌ڵگه‌ نه‌ویسته‌ له‌مپه‌رو به‌رگری‌ نه‌یتوانیووه‌ به‌ربه‌ستی‌ سه‌رکوتینی‌ بێ‌.
له‌م نێوه‌دا مێژوویی‌ هاوچه‌رخی‌ ئێران پڕه‌ له‌ شانازی‌ خه‌باتی‌ سڤیلی‌‌و ده‌سکه‌وته‌ پڕ باس‌و جێگای‌ تێڕامانه‌کان. ئامانجی‌ نووسینی‌ ئه‌م بابه‌ته‌ لێکدانه‌وه‌ی‌ فاکتۆری‌ له‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵاته‌. ئه‌زموونی‌ ئه‌م خه‌باته‌ پاشه‌کشه‌ی‌ به‌رچاوی‌ به‌ زۆرداری‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ ئێران کردووه‌ که‌ گرینگترین ده‌سکه‌وته‌ کانی‌ بریتین له‌ 1ـ رێگه‌نه‌دان به‌ کولتووری‌ کۆنه‌په‌رستانه‌ی‌ زۆرداری‌.2ـ وه‌گه‌ڕخستنی‌ هێزی‌ له‌بڕان نه‌هاتووی‌ داهێنه‌ریی‌ جه‌ماوه‌ری‌. 3ـ خستنه‌گه‌ڕی‌ توانایه‌کانی‌ خه‌باتگێڕانه‌ له‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات ده‌رئه‌نجامی‌ ئه‌م سێ‌ خاڵه‌ گرینگه‌: قه‌یرانی‌ مه‌شروعیه‌تی‌ ره‌وانی‌، لۆژیکی‌، ئه‌خلاقی‌، سیاسی‌، کۆمه‌ڵایه‌تی‌ و... بۆ کۆماری‌ ئیسلامی‌ بووه‌ به‌ چه‌شنێک که‌ ئه‌مڕۆ له‌ ئاکامی‌ ململانێی‌ بزاڤیی‌ رزگاریخوازانه‌ی‌ میللی‌ ـ دێموکراتیکی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ کورد وه‌ک ناوچه‌یه‌کی‌ چالاک جێی‌ هیوا بۆ داهاتووی‌ ئێران سه‌یر ده‌کرێ‌.
به‌ستێنه‌ گشتییه‌ سیاسی‌‌و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی‌ خه‌باتی‌ جه‌ماوه‌ری‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات:
به‌ هۆی‌ رابردووی‌ خه‌باتی‌ خه‌ڵکی‌ کورد داگیرکه‌رانی‌ کوردستان به‌رده‌وام مافی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ نه‌ته‌ پێ‎خواست کردووه‌، ئاشکرایه‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ کوردیش بۆ چاره‌سه‌رکردنی‌ کێشه‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ خۆی‌ خه‌باتی‌ وه‌ڕێ‌ خستووه‌. کرداری‌ شۆڕشگێرانه‌ی‌ کردۆته‌ پێویستی‌ رێبازی‌ رزگاریده‌ری‌ نیشتیمانی‌. هه‌موو هۆکاره‌ تایبه‌تییه‌ ژیوپۆلۆتیکی‌ و ئێستراتیژییه‌کانی‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ کوردو داگیرکه‌رانی‌ وڵاتی‌ کوردستان و دابه‌شکردنی‌ به‌سه‌ر چوار دیکتاتۆری‌ ناوچه‌، مل‎که‌چ نه‌کردنی‌ کورد به‌م زۆردارییه‌ به‌ تایبه‌تی‌ له‌ ماوه‌ی‌ سێ‌ ده‌یه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ (1357 ـ1386) هه‌تاوی‌، بزاڤی‌ رزگاریخوازی‌ نیشتیمانی‌ گه‌لێک سه‌رکه‌وتن و سه‌رنگرێ‌ بوونی‌ به‌ خۆیه‌وه‌ بینیووه‌که‌ جێگای‌ سه‌رنج و تێڕامانه‌ له‌ نێوان ئه‌م باسه‌دا پرسی‌ ئه‌م مێژووه‌ گه‌لێک گرینگه‌ چوونکه‌ نووسینی‌ راستییه‌کان به‌ هۆی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌‌و قه‌ڵه‌م چه‌په‌ره‌کانی‌ سه‌ر به‌ رێژیمه‌وه‌ واژۆکراوه‌ هه‌ر چه‌ند به‌ره‌ی‌ شۆرشگێرو رووناکبیری‌ مێژوونوسی‌ کورد توانیویه‌تی‌ به‌ درکاندنی‌ راستییه‌کان وه‌ڵامی‌ چه‌واشه‌کارییه‌کانی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ بداته‌وه‌و ره‌وایی‌ ئه‌م خه‌باته‌ بسه‌لمێنێته‌وه‌(دیاره‌ بێ‌ که‌م و کوڕیش نه‌بووه‌).
له‌ روویه‌کی‌ دیکه‌وه‌، لانکه‌ی‌ به‌شێکی‌ دیکه‌ی‌ خه‌باتی‌ سیڤیلی‌ له‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات په‌یوه‌ندیی‌ به‌ بزاڤی‌ جه‌ماوه‌ری‌ نه‌ته‌وه‌، ئه‌تنیک و لقه‌ جۆراوجۆرو سێنفی‌ و ئاینزایی‌‎یه‌کان و... له‌ ئێراندا هه‌یه‌و ناکرێ‌ خه‌باتی‌ جه‌ماوه‌ری‌ خه‌ڵکی‌ کوردستان شوێنگری‌ له‌ خه‌باتی‌ سیڤیلی‌ له‌ ئێران وه‌رنه‌گرتبێ‌ هه‌روه‌کی‌ شوێندانه‌ری‌ له‌ سه‌ر خه‌باتی‌ سه‌رانسه‌ری‌ بووه‌، ده‌رئه‌نجام له‌ سه‌رده‌می‌ به‌ جیهانیبوونی‌ چه‌مکه‌ زانستی‌، ئابووری‌، سیاسی‌، پیشه‌یی‌، سێنفیه‌کان... ده‌کرێ‌ شوێندانه‌ریی‌ ئه‌م دیاردانه‌و گه‌لێک دیارده‌ی‌ دیکه‌ وه‌ک لانکه‌ی‌ خه‌باتی‌ سڤیلیی‌ به‌ گشتی‌ بده‌نه‌ به‌رباس و تاوتوێ‌ کردن.
به‌ستێنه‌ تایبه‌تییه‌ سیاسی‌‌و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی‌ خه‌باتی‌ سیڤیلی‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات پێکهاته‌ی هه‌نووکه‌یی‌ کۆمه‌ڵگایی‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات له‌ قۆناغی‌ ستراکتۆری‌ عه‌شیره‌تی‌، وه‌رزێری‌، لادێیی‌ به‌ره‌و قۆناغی‌ کۆمه‌ڵگایی‌ شاری‌ پیشه‌سازی‌، گه‌شه‌ی‌ سه‌ندووه‌. به‌م پێیه‌ پێوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له‌ هه‌ر روویه‌که‌وه‌ گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتووه‌، به‌ تایبه‌تی‌ له‌ بواری‌ سیاسییه‌وه‌ بیری‌ نوێی‌ دێموکراسیخوازی‌ و گوتاریی‌ زاڵی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ وه‌ها خۆی‌ ده‌رخستووه‌ که‌ گۆڕانی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات وه‌ڕێ‌ خستووه‌. ئه‌م گه‌شه‌سه‌ندنه‌ سیاسیه‌ ده‌رئه‌نجامه‌که‌ی‌ بۆته‌ لانکه‌ی‌ (ده‌رهه‌ستی‌) ته‌واو که‌ توانیویه‌تی‌ ببێته‌ میکانیزمی‌ باش له‌ بواری‌ کولتووری‌ سیاسیه‌وه‌. نه‌ته‌وه‌خوازی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ خه‌باتی‌ دیموکراتیکدا (عه‌قلانیه‌تی‌)ی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ به‌رز کردۆته‌وه‌. له‌ ژێر کارتێکه‌ری‌ بۆچوونی‌ توێژێکی‌ تازه‌ پێگه‌یشتووی‌ نێو هه‌ناوی‌ کۆمه‌ڵگای‌ کورده‌واری‌ ( توێژی‌ رووناکبیری‌ کوردستان) که‌ هه‌موو قه‌واره‌یه‌کی‌ به‌ستێن ده‌شکێنێ‌( پێکهاته‌ شکێنه‌)‌و ئاکادیمی‌ بیر ده‌کاته‌وه‌ تاکتیکه‌ سیاسی‌‌و ئێستراتێژییه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌کان تیۆریزه‌و پراکتیزه‌ ده‌کا. ئامانجه‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌کانی‌ مه‌ده‌نی‌ له‌ قۆناغی‌ ریفۆرمه‌وه‌ به‌ره‌و قۆناغی‌ رادیکالیزمی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ بنده‌ست(گوتاری‌ ناسیۆنالیزمی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌) بردووه‌. له‌ چوارچێوه‌ی‌ کۆمه‌ڵگای‌ ئێستادا پێکهاته‌ فیکری‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان هاوئاهه‌نگی‌ و هۆگری‌ گرینگیان به‌ لای‌ ئه‌م دیارده‌ نوێیانه‌ هه‌یه‌و کۆمه‌ڵگای‌ گه‌شه‌کردووی‌ سیاسی‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات به‌کرده‌وه‌ هێزی‌ بیرمه‌ندو شۆرشگێر بووه‌ که‌ دیواره‌ به‌رزو بڵنده‌کانی‌ بیری‌ چه‌قبه‌ستوی‌ داڕماندوه‌و کۆمه‌ڵگایه‌کی‌ کراوه‌ له‌ هه‌موو بوارێکه‌وه‌ قۆناغی‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وایه‌تیان به‌ شێوازی‌ نوێ‌‌و جێگه‌ی‌ دڵخۆشکه‌ر رێک خستووه‌. وه‌ی‌ کوردیان ئه‌مڕٍۆکه‌ " ره‌وایی‌"ی‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ته‌سکی‌ ناوچه‌یی‌ به‌ره‌و بازنه‌ی‌ به‌ هێزی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ گه‌ڵاڵه‌ کراوه‌. خه‌باتی‌ سیڤیلی‌ و هه‌ڵچوون و ناره‌زایه‌تییه‌ مه‌ده‌نی‌ و سێنفیه‌کان گۆره‌پانی‌ شه‌قام و شاریان کردۆته‌ ناوه‌ندی‌ خه‌باتی‌ به‌رهه‌ست که‌ فاکتۆره‌ تاکتیکه‌کانی‌ گۆڕیوه‌( بۆ نموونه‌ له‌ سه‌رده‌مێکدا خه‌باتی‌ چه‌کداری‌ هێزی‌ گوشار خستنه‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی‌ کۆنه‌په‌رستی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ بووه‌) و کۆمه‌ڵێ‌ فاکتۆری‌ نوێ‌ له‌گه‌ڵ خه‌باتی‌ سه‌رده‌میانه‌ مۆتربه‌ بووه‌، بوونه‌ هۆی پێویستی‌ خوێندنه‌وه‌یه‌کی‌ دیکه‌و بواری‌ گۆڕانکاری‌ نوێیان ره‌خساندووه‌.
هه‌مووی‌ ئه‌وانه‌ باس له‌ رێکخستنی‌ خه‌باتی‌ جه‌ماوه‌ری‌ وه‌ک پێداویستی‌ هه‌نووکه‌یی‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ له‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات ده‌که‌ن. ئه‌م توانایی‌‌و خواسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ خه‌باتگێرانه‌یه‌ی‌ خه‌ڵکی‌ کوردستان که‌ خه‌باتی‌ جه‌ماوه‌ری‌ کردۆته‌ پێویستی‌ ئه‌مڕۆیی‌ کامانه‌ن؟ چۆن ده‌شێ‌ ئه‌م شێوازه‌ی‌ خه‌بات ببێته‌ ئامرازی‌ هێنانه‌دی‌ ئامانجه‌ ئێستراتێژییه‌کانی‌ نه‌ته‌وایه‌تیمان.
که‌ ئاوڕێک له‌ خه‌باتی‌ خه‌ڵکی‌ کوردستانی‌ بده‌ینه‌وه‌ کۆمه‌ڵه‌ گۆرانکارییه‌ک به‌دی‌ ده‌که‌ین که‌ ده‌توانن رێنوێنی‌ باش بن. هه‌ر له‌ سه‌ره‌تایی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ سه‌ر کوردستاندا قۆناغێکی‌ پڕ گێره‌و کێشه‌ له‌ نێوان کۆماری‌ ئیسلامی‌ و خه‌ڵکی‌ کوردستان ده‌بینین. به‌شی‌ گرینگی‌ ئه‌م ململانێیه‌ به‌ هۆی‌ رێکخراو بوونی‌ خه‌ڵک و تێکۆشانی‌ رێکخراوه‌ کوردییه‌کان له‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات به‌ تایبه‌تی‌ حیزبی‌ دێموکراتی‌ کوردستانی‌ ئێران وه‌ک رێبه‌ری‌ بزتنه‌وه‌ی‌ میللی‌ـ دیموکراتیکی‌ کورد له‌م پارچه‌یه‌دا ئه‌م خه‌باته‌ رێبه‌ری‌ کراوه‌. داسه‌پاندنی‌ شه‌ڕی‌ نه‌خوازراو ده‌رکردنی‌ فه‌توایی‌ جیهادی‌ (ئیمام خومه‌ینی‌) له‌ 28ی‌ گه‌ڵاوێژی‌ 1385ی‌ هه‌تاویدا گه‌لی‌ کوردی‌ ناچار به‌ خه‌باتی‌ چه‌کداری‌ بۆ داکۆکیی‌‎کردن له‌ ویسته‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌کانی‌ کرد خه‌باتی‌ چه‌کداری‌ هه‌ر چه‌ند ئه‌م ئه‌زموونه‌ گرینگه‌ی‌ به‌ده‌سته‌وه‌دا که‌ کێشه‌ی‌ کورد رێگه‌چاره‌ی‌ سه‌ربازی‌ نیه‌و سه‌رکوتکردنی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازی‌ کورد به‌ شێوازی‌ خه‌بات زه‌ره‌رو زیانی‌ خۆشی‌ هه‌بوو. گرینگترین زیانی‌ ئه‌وه‌ بوو که‌ شوێندانه‌ری‌ له‌ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی‌ سیڤیلی‌ هه‌بوو چونکه‌ تێکه‌ڵاوییه‌کی‌ وه‌ها پێکهاتبوو که‌ هه‌رچه‌شنه‌ بزاوتێکی‌ ئێعترازی‌ مه‌ده‌نی‌ مۆری‌ توندوتیژی‌ خه‌باتی‌ چه‌کداری‌ لێده‌دراو به‌ شێوازی‌ توندوتیژی‌ نیزامی‌ له‌ لایه‌ن کۆماری‌ ئیسلامیه‌وه‌ وه‌ڵام ده‌درایه‌وه‌. لایه‌نه‌کانی‌ کێشه‌ی‌ کورد له‌م پێوه‌ندییه‌دا له‌ژێر کارتێکه‌ری‌ تاکتیکه‌ سه‌ربازییه‌کانی‌ یه‌کتردا بوون واته‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ وه‌ک لایه‌نی‌ سه‌رکوتی‌ ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ به‌ که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ رێگه‌چاره‌ی‌ نیزامی‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ سه‌رکوتی‌ گه‌لی‌ کوردو رچاوکردنی‌ شێوازی‌ ژینۆسایدو له‌ لایه‌کی‌ دیکه‌وه‌ رێکخراوه‌ کوردییه‌کان که‌ حیزبی‌ دێموکرات له‌ راستای‌ به‌رپه‌چدانه‌وه‌ی‌ ئه‌م پیلانانه‌ له‌ هه‌موویان سوورتر بوو بۆ داکۆکیی‌ له‌ مان و بوونی‌ گه‌لیی‌ کورد به‌ هۆی‌ داسه‌پانی‌ شه‌ڕه‌وه‌ ده‌ره‌تانی‌ رێکخستنی‌ ناڕه‌زایه‌تییه‌ سیڤیله‌کانی‌ نه‌بوو چوونکه‌ پێکهێنانی‌ هه‌ر رێکخراوه‌ یان N.G.O یه‌ک له‌و قۆناغه‌دا له‌ ژێر کارتێکه‌ری‌ ئه‌م فاکتۆره‌ نیزامیه‌دا، بوو. ده‌ره‌نجامی‌ ئه‌م قۆناغه‌ له‌ خه‌بات‌و تێکۆشانی‌ جه‌ماوه‌ری‌ به‌ هۆی‌ دانانی‌ تواناکان له‌ خه‌باتی‌ چه‌کداری‌دا نه‌یتوانی‌ به‌ شێوه‌ی‌ پێویست سه‌رکه‌وتنی‌ به‌رچاوه‌ ده‌ست بخاو وه‌ک هێزێکی‌ سه‌ربه‌خۆ هه‌نگاو هه‌ڵگرێ‌. بۆیه‌ له‌م قۆناغه‌دا به‌ تالییه‌ک ده‌بینین. به‌ڵام دوایی‌ ئه‌م دۆخه‌و گۆڕانکاری‌ ناوچه‌که‌ رێکخراوه‌ کوردیه‌کان ده‌بوو به‌ تاکتیکه‌کانیان دابێنه‌وه‌، چونکه‌ خه‌باتی‌ چه‌کداری‌ له‌گه‌ڵ به‌ربه‌ستی‌ نوێ‌ رووبه‌ڕوبووه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌م کۆسپانه‌یی‌ به‌رده‌م خه‌باتی‌ چه‌کداری‌ خه‌باتی‌ جه‌ماوه‌ری‌ وه‌ک پێویستی‌ هاته‌ ئاراوه‌و خواسته‌ سڤیلیه‌کان سه‌ریان هه‌ڵداوه‌و بزووتنه‌وه‌ی‌ به‌رین و به‌ربڵاو له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئێعترازی‌ مه‌ده‌نی‌ نێو شاره‌کان که‌ به‌ نافه‌رمانی‌ مه‌ده‌نی‌ ناسراوه‌ گه‌شه‌یان سه‌ند.
ئه‌م دۆخه‌ نوێیه‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ ناچار به‌ چه‌ند هه‌نگاو پاشه‌کشه‌ ده‌کرد ئه‌مجاره‌ به‌ بیانووی‌ سه‌رکوتی‌ هێزی‌ پێشمه‌رگه‌ نه‌یده‌توانی‌ به‌ ته‌واوی‌ له‌ شێوازی‌ سه‌ربازی‌ که‌ڵک وه‌رگرێ‌.
واقیعی‌ بوونی‌ گرفتی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، کۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌و قه‌ناعه‌ته‌ گه‌یاند که‌ جۆرێک پرسی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ هه‌یه‌و پێویسته‌ رێگه‌چاره‌ی‌ سه‌رکووتی‌ نوێی‌ بدۆزێته‌وه‌ چونکه‌ چاره‌سه‌رکردنی‌ ئه‌م کێشه‌یه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ لایه‌ن کۆماری‌ ئیسلامییه‌وه‌ چاوه‌ڕوان نه‌ده‌کراو جگه‌ له‌ سه‌رکوت هه‌نگاوێکی‌ دیکه‌ی‌ بۆ هه‌ڵ نه‌ده‌گیرا، به‌ڵام دیسان به‌هۆی‌ گرینگی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ سڤیلی‌، ده‌سه‌ڵاتی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ ناچار به‌ چه‌ند هه‌نگاو پاشه‌کشه‌ کرا. گرینگترین تایبه‌تمه‌ندی‌ ئه‌م قۆناغه‌ مه‌ده‌نی‌ بوونی‌ ئه‌م ئێعترازانه‌ بوو که‌ دیاره‌ له‌ لایه‌ن کۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ رێگه‌ی‌ نیزامی‌ که‌ڵک وه‌رنه‌گیرا چونکه‌ ئه‌و بیانووه‌ی‌ به‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ نه‌دا له‌ رێگه‌چاره‌ی‌ نیزامی‌ بۆ ئه‌م شێوازه‌ی‌ خه‌بات هه‌ڵبژێرێ‌. دیاره‌ سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ که‌ خه‌ڵک چه‌کداریش نه‌بوون، به‌ڵام کۆماری‌ ئیسلامی‌ تاڕاده‌یه‌ک له‌ چه‌ک که‌ڵکی‌ وه‌رگرت، کۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌م ده‌وره‌یه‌دا تێکۆشا له‌م بزووتنه‌وانه‌ به‌ قازانجی‌ خۆی‌ که‌ڵک وه‌رگرێ‌، به‌ڵام دیسان به‌ ئاکامی‌ دڵخواز نه‌گه‌یشت، له‌م هه‌لومه‌رجه‌دا روانگه‌ کۆنه‌په‌رسته‌کانی‌ وه‌ها گۆڕی‌ ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ری‌ کێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی‌ کورد به‌ مه‌رجێ‌ رێبه‌ری‌ ئه‌وان له‌ ژێر هێژموونی‌ رێکخراوه‌ کوردیه‌کاندا نه‌بێ‌ ده‌توانێ‌ له‌ گه‌ڵیان بسازێ‌ و به‌ که‌مترین ماف و بزووتنه‌وه‌ی‌ سڤیلی‌ رازی‌ بکا که‌ له‌م پیلانه‌شدا ناکام مایه‌وه‌.
بۆیه‌ له‌ قۆناغی‌ هه‌نووکه‌یی‌ خه‌باتی‌ میللی‌ ـ دێموکراتیکی‌ کورد خه‌باتی‌ جه‌ماوه‌ری‌ بۆ ده‌سته‌به‌ری‌ ئامانجه‌کان گونجاوترین شێوازی‌ خه‌باته‌و بواری‌ باشی‌ بۆ ره‌خساوه‌. ئێمه‌ ده‌توانین به‌ هاندان‌و گه‌شه‌پێدان‌و پشگیری‌ N.G.O کان له‌پێناو ئامانجه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌کانمان باشتر هه‌نگاو هه‌ڵگرین‌و بزووتنه‌وه‌ی‌ مه‌ده‌نی‌ کوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات ده‌توانێ‌ گرینگترین فاکتۆری‌ گۆڕانکاری‌ له‌ ئێران و ناوچه‌دا بێ‌ و به‌مجۆره‌ رێگه‌ له‌ به‌ڕێوه‌ چوونی‌ سیاسه‌تی‌ توانه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ که‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ڕێوه‌به‌ریه‌تی‌ ده‌گێرێ‌.

***

    Rezaamini55@yahoo.com 

                                                                                           قاسملووچه‌مکێکی‌ پر واتا 
قاسملوو که‌سایه‌تی‌ بژارده‌ی‌ مرۆڤایه‌تی‌
له‌ مێژووی‌ مرۆڤایه‌تی‌دا ده‌گمه‌نن ئه‌و مرۆڤانه‌ی‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ هزر‌و روانگه‌یان مێژوو گه‌ز گه‌ز باڵا ده‌کا،کۆمه‌ڵگاکان به‌ شوێن ئه‌ندیشه‌کانیانه‌وه‌ رێ ده‌که‌ون،ره‌وتی‌ رووداوه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان به‌ جۆری‌ بۆچوونیان خوول ده‌خۆن.جۆری‌ ئه‌و مرۆڤانه‌ له‌ گوتاری‌ زانستی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ بژارده‌کانی‌ مرۆڤایه‌تیان پێده‌گوترێ. به‌ تایبه‌تی‌ له‌ نێو بزووتنه‌وه‌ رزگاریخوازییه‌کانی‌ گه‌ڵانی‌ بنده‌ست، ئه‌وانه‌ی‌ به‌ چه‌کی‌ زانست‌و ئه‌ندیشه‌ی‌ رزگاری‌ نه‌ته‌وه‌یی دێنه‌ شه‌ری‌ سته‌مگه‌ری‌ ده‌بنه‌ قوتابخانه‌ی‌ که‌لتوور‌و رۆشنیری‌ ناسیۆنالیستی‌،دێنه‌ ناو کایه‌ گرینگه‌کانی‌ کۆمه‌ڵ،رۆڵ‌و کارتێکه‌رییه‌کانیان له‌ هه‌مبه‌ر ڕسکانی‌ رووداوه‌کان ئه‌وه‌نده‌ به‌رچاوه‌ که‌جه‌ماوه‌رێک به‌ شوێن خۆیانه‌وه‌ راده‌کێشن ، ده‌بنه‌ رچه‌شکێنی‌ رێبازێک که‌ تا ئاسۆ دووره‌ ده‌سته‌کانی‌ رزگاری‌ خه‌ڵک ناچاره‌ رێبازی‌ هزرییان بپێوێ‌ .
له‌ ناو ئه‌ده‌بیاتی‌ به‌رگری‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ کورد به‌م چه‌شنه‌ مرۆڤانه‌ ده‌گوترێ‌ سه‌رکرده‌. به‌ تایبه‌تی‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ به‌رگری‌ نه‌ته‌وه‌یی له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ کوردستان به‌ رێبه‌ر پێناسه‌ ده‌کرێن ، به‌ که‌سایه‌تی‌ مه‌زنی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ دێنه‌ نرخاندن.
دکتور قاسملوو یه‌کێک له‌و مرۆڤه‌ رێبه‌رانه‌یه‌، که‌ باوه‌ر،بۆچوون‌و کرداره‌کانی‌ هانده‌ر،رێنیشانده‌ر،روونترین جووڵه‌‌و ته‌کانی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ کورد له‌ سه‌ده‌ی‌ بیست‌و بیست‌ویه‌که‌مدایه‌.
له‌ سه‌ر لایه‌نه‌ دره‌وشاوه‌‌و جیاوازه‌کانی‌ که‌سایه‌تی‌ زانستی‌،سیاسی‌،نه‌ته‌وه‌یی ،رۆشنبیری‌ ...قاسملوو فره‌ بابه‌ت نووسراوه‌،چه‌ند لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کیش ئه‌نجام دراوه‌. به‌و حاڵه‌ش نووسه‌ران،لێکۆڵه‌رانی‌ ئه‌م گۆره‌پانه‌،که‌سایه‌تیه‌ ئاکادیمییه‌کان، رۆشنبیرانی‌ قاسملوو ناس ،به‌کوردو غه‌یره‌ کورده‌وه‌ ئیدعای‌ ناسینی‌ گشت ره‌هه‌نده‌کانی‌ که‌سایه‌تی‌ زانستی‌  قاسملوویان نه‌کردووه‌. بۆیه‌ هه‌نووکه‌ زۆر نه‌گووتراو و نه‌نووسراو له‌ سه‌ر قاسملوو ماوه‌ .چوونکه‌ ئه‌و مرۆڤه‌ بژارده‌یه‌ ره‌هه‌ند گه‌لێکی‌ به‌رفراوانی‌ له‌ تایبه‌تمندی‌ زانایی‌‌و پسپۆری‌ له‌ خۆی‌ دا کۆکردۆته‌وه‌.بۆ نموونه‌ ئابووریزانی‌ ، کۆمه‌ڵ‌ناسی‌، مێژووناسی‌ ، سیاسه‌تڤانی‌، ...وچه‌ندان تایبه‌تمندی‌تر که‌ گه‌لێک لیکدانه‌وه‌ هه‌ڵگرن.هه‌م قاسملوومان باشتر پێده‌ناسێنن ،هه‌مدبس ئه‌زموونوکانیمان بۆ ده‌کاته‌ پرده‌بازی‌ رزگارییمان .بۆیه‌ چه‌مکی‌ قاسملوو  له‌ رۆسنبیران ده‌خوازێ‌،بۆ پر کردنه‌وه‌ی‌ ئه‌م که‌له‌به‌ره‌، ناوه‌ندێکی‌ تۆژینه‌وه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ی‌ به‌رفراوان پێک بێنن بۆ ئه‌وه‌ی‌ که‌ڵکی‌ پێویست،له‌ زانیارییه‌ به‌ سووده‌کانی‌ وه‌رگرین تا به‌کارییان بێنین .
له‌م نووسراوه‌ییه‌دا هه‌وڵده‌درێ‌ هه‌ندێک لایه‌نی‌ که‌سایه‌تی‌ کاک دووکتوور تاو‌و توێ بکرێت.

قاسملوو له‌ تئۆری‌‌و پراکتیک دا مکانیزمی‌ به‌ره‌وپێشڤه‌چوونی‌ رووداوه‌کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان
یه‌کێک له‌ زایانانی‌ جیهان پێی وایه‌ بۆ شۆرش و گورانکاری‌ دووکه‌ره‌سه‌ی‌ تئۆری‌ ‌و پراکتیک پێویسته‌ هاو ئاهه‌نگی یه‌کتر بن‌و بنه‌مای‌ هه‌ر کردارێکی‌ داهێنه‌رانه‌ به‌ تئۆرێکی‌ گۆرانکارییانه‌وه‌ په‌یوه‌ند ده‌دا.
هه‌موو قاسملوو ناسان به‌ تێکرای‌ ده‌نگ له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ کۆکن که‌ گۆره‌پانی‌ خوێندن و خوێندنه‌وه‌ی‌ ئه‌و مرۆڤه‌ له‌ ئاستێکی‌ لوتکه‌یی دا بووه‌،شاره‌زای زۆربه‌ی‌ زانسته‌کانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ به‌ تایبه‌تی‌ سیاسه‌ت،ئابووری‌،کۆمه‌ڵناسی‌ ،مێژووناسی‌ ‌و.. بووه‌، به‌تێر‌و ته‌سه‌لی‌ خوێندوونی‌،له‌ ناسینی‌ زۆربه‌ی‌ قوتابخانه‌ هزرییه‌کاندا مامۆستا بووه‌. له‌ خه‌رمانی‌ زانستی‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌ به‌شی‌ خۆی پتری‌ وه‌رگرتووه‌ به‌وه‌نده‌شه‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌، خۆشی‌ به‌ نووسین‌و لێکۆلینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ ،بنیاتنه‌ری‌ قوتابخانه‌یه‌کی‌ تایبه‌ت بووه‌ .چوونکه‌ تئۆرییه‌ زانستیه‌کانی‌ له‌ گه‌ڵ تایبه‌تمه‌ندی‌ کۆمه‌ڵگه‌ی‌ کوردی‌ پێکگرتوون،بێ ئه‌وه‌ی‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ زۆر دووچاری‌ فانتزی‌گه‌ری‌ بکه‌ن، ئه‌و بیرۆکانه‌ی‌ له‌ گه‌ڵ واقعیه‌ته‌کانی‌ کۆمه‌ڵگه‌ی‌ خۆی موتوربه‌ کردووه‌،ئه‌وه‌ی‌ له‌ گه‌ڵیدا نه‌گونجاوه‌ وه‌لای‌ ناوه‌،به‌م پێیه‌ داهێنانێکی‌ خۆماڵی‌ بۆ رزگاری کورد هێناوه‌ته‌ ناو گوتار‌و که‌لتووری‌ رۆشنبیری‌ مرۆڤی‌ کوردی‌ خه‌باتگێری‌ گۆرانخوازه‌وه‌. له‌و باره‌شه‌وه‌ به‌ راده‌یه‌ک شاره‌زا بووه‌ که‌ به‌و په‌ڕی‌ باشێوه‌ رێگه‌ی‌ گه‌شه‌‌و هه‌ڵدانی‌ کۆمه‌ڵگاکه‌ی‌ به‌ متۆدی‌ کوردی‌ گه‌ڵاڵه‌رێژی‌ کردووه‌،هه‌وڵی‌ داوه‌ تئۆرییه‌ زانستیه‌کان به‌ باشترین شێوه‌ بۆبزووتنه‌وه‌ی‌ کورد به‌کاربێنێت.
ئه‌گه‌ر سرنجێکی‌ گشتی‌ بده‌ینه‌ بیرۆکه‌ زانستیه‌کانی‌ دوکتوور قاسملوو له‌ هه‌مبه‌ر به‌ره‌وپێشبردنی‌ بزاڤی‌ رزگاریخوازی‌ کورد،پێکگرتنیان له‌ ته‌ک کرداره‌کانی‌ بکه‌ین به‌و ئه‌نجامه‌ ده‌گه‌ین، له‌و بواره‌ دا گه‌لێک سه‌رکه‌وتوو بووه‌،له‌ نێوان بۆچوون‌و کرده‌وه‌کانی‌ دا که‌له‌به‌ر‌و پێکناکۆکی بوون نایه‌ته‌ به‌رچاو.
له‌ بۆچوونه‌کانی‌ قاسملوو دا باوه‌رمه‌ندی‌ به‌ خه‌باتی‌ دووره‌ ده‌ست ،رێگه‌ نیشاندان بۆ چه‌ندین به‌ره‌ی‌ دواتریش به‌ روونی‌ دیاره‌ .ئه‌و بۆ بڕگه‌کانی‌ خه‌باتی‌ مرۆڤی‌ کورد، سه‌ره‌تا رێکخستنی‌ رێکخراو‌و حیزبی‌ مۆدێرن، دواتر به‌ ده‌سته‌وه‌گرتنی‌ ده‌سه‌ڵات به‌ هۆی‌ حیزبی‌ مۆدێرن له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ په‌روه‌رده‌‌و راهێنانی‌ دێمۆکراتیک ،له‌ ئه‌نجامدا رێکخستنی‌ پێکهاته‌یه‌کی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ بێ چه‌وسانه‌وه‌ و یه‌کسان پلانرێژی‌ ده‌کا. به‌ دانانی‌ کۆمه‌ڵێک تاکتیکی‌ ده‌رهه‌ست ئیستراتیژێکی‌ داهێنه‌رانه‌ دیاری‌ ده‌کا،ده‌بێته‌ قوتابخانه‌یه‌ک له‌ ئه‌ندیشه‌ به‌رزه‌کانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ .
قاسملوو به‌ ته‌نیا مرۆڤی‌ سه‌رده‌می‌ خۆی‌ نییه‌ چوونکه‌ په‌یوه‌ندێکی‌ ئۆرگانیکی‌ به‌ رابردووی‌ نه‌ته‌وه‌که‌یه‌تی‌. به‌و مانایه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ ئه‌زموونه‌کانی‌ خه‌باتی‌ رابردووی‌ کورد داهێنه‌رانه‌ ئه‌نگووست ده‌خاته‌ سه‌ر لایه‌نه‌ ئه‌رێنی‌‌و نه‌رێنیه‌کان ،له‌ سه‌رده‌می‌ خۆی دا به‌کارییان دێنێ.ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ ئۆرگانیکییه‌ش به‌ دوارۆژی‌ خه‌باتی‌ ناسیۆنالیزمی‌ کورده‌وه‌ گرێده‌دا،به‌م چه‌شنه‌ چه‌ند سه‌ده‌یه‌کیش دواتر شۆرشگێرانی‌ کورد له‌و قوتابخانه‌ مه‌زنه‌ له‌ بۆچوونه‌کانی‌ سوود وه‌رده‌گرن.چوونکه‌ به‌ پێی‌ ئه‌ندیشه‌کانی‌ قاسملوو نه‌ته‌وه‌ ده‌بێته‌ ئۆرگانیزمێکی‌ ماتریالی‌ مێژوویی. که‌ ره‌وشی‌ ژێنۆسایید‌و ئاسمیله‌کردنی‌ ناتوانێ به‌ر به‌ قه‌واره‌ گرتنی‌ بگرێت.
بۆیه‌ ده‌توانین بلێین قاسملوو ،بۆچوون‌و کرداره‌کانی‌ مکانیزمی‌ به‌ره‌و پێشڤه‌چوونی‌ کورد و چاره‌سه‌ری‌ کێشه‌کانێتی‌.
قاسملووی‌ مێژووناس
دووکتور قاسملوو له‌ پێناسه‌یه‌کی‌ زانستی‌ بۆ مێژوو ده‌نووسێ:
"مێژوو فاکتۆگرافی‌ نییه‌ دانانی‌ رووداوه‌کان له‌ پاڵ یه‌کتر‌و ریز کردنی‌ رووداوه‌کان نییه‌ . مێژوو دۆزینه‌وه‌ی‌ پێوه‌ندی‌ له‌ نێو رووداوه‌کان‌و نیشاندانی‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و رووداوانه‌ چۆن له‌ سه‌ر یه‌کتر کاریگه‌ر ده‌بن . چۆن ده‌گۆرێن‌و چۆن  په‌ره‌ ده‌ستێنن به‌ تایبه‌تی‌ مێژوو راناوه‌ستێ‌‌و رانه‌وه‌ستاوه‌ مێژوو دینامیزمی‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ هێزی‌ هانده‌ری‌ هه‌یه‌."(1)
ئه‌م له‌و کورته‌ پڕ نێوه‌رۆک ‌و زانستیه‌ بۆپێناسه‌ی‌ مێژوو ده‌یسه‌لمێنێ   که‌ به‌ راستی‌ مێژوو زانێکی‌ بلیمه‌ته‌ ،مامۆستایه‌کی‌ گه‌ڵیک شاره‌زا له‌ بواری‌ مێژوو ناسی‌ دایه‌. چوونکه‌ ئه‌مه‌ ئاماژه‌یه‌ قاسملوو هه‌م کۆمه‌ڵگای‌ کوردی‌ باش ناسیوه‌ و هه‌مدیس رابردووی‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وه‌که‌ی‌ خاس ده‌رککردووه‌.به‌ زانسته‌وه‌ پێکهاته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی‌ داوه‌ته‌ به‌ر روانگه‌کانی‌، له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ زانستی‌ کۆمه‌ڵناسی‌ کورده‌واری‌ خاڵه‌ به‌ هێز‌و لاوازه‌کانی‌ بزاڤی‌ کوردی‌ هه‌ڵسه‌نگاندووه‌ و به‌ تئۆری‌ مێژوویی رزگاری‌ پلانرێژی‌ کردووه‌."مێژوو زانسته‌،زانستێکی‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌"(2)
له‌ سه‌رده‌مێکدا ده‌ست بۆ ئه‌و پرسه‌ گرینگه‌ ده‌با که‌ به‌ هۆی سیاسه‌تی‌ ئاسمیله‌کردنی‌ کورد له‌ لایه‌ن داگیرکه‌رانی‌ کوردستانه‌وه‌ روشنبیری‌ کورد هه‌موو ده‌ره‌تانێکی‌ مێژوو نووسی‌ لێ زه‌وت ده‌کرێت، رووداوه‌ مێژوویه‌کان به‌ قه‌ڵه‌می‌ بێگانه‌‌و دژبه‌رانی‌ مافی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ کورده‌وه‌ تۆمار ده‌کرێن. له‌م هه‌ل‌و مه‌رجه‌ دایه‌ دوکتوور بانگه‌شه‌ی‌ مێژوو نووسی‌ ئۆبژیکتیو ده‌کا‌و له‌و گۆره‌پانه‌دا دێته‌ شه‌ڕی‌ دیکتاتۆرێوه‌."ئه‌گه‌ر له‌ هێنانه‌ گۆری رووداوه‌کان دا ئۆبژیکتیو بوون نه‌پارێزرێ یا مێژوو نووس به‌ که‌یفی‌ خۆی‌ رووداوه‌کان بگۆڕێ،مێژوو باری‌ زانستی‌ خۆی‌ له‌ ده‌ست ده‌دا"(3) ئه‌و به‌ ئه‌نگوست خستنه‌ سه‌ر ده‌ور‌و کاریگه‌ریه‌کانی‌ کۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵک له‌ تۆمارکردنی‌ رووداوه‌کان دا ده‌بێته‌ رێبه‌رێکی‌ مێژوو نووس .به‌و واتایه‌ پێناسه‌ی‌ نوێ بۆ مێژوو ده‌کا، ده‌ره‌تانی‌ نووسینه‌وه‌ی‌ مێژووی‌ بزاڤی‌ رزگاریخوازی‌ کورد له‌ داگیرکه‌رانی‌ کوردستان ده‌ستێنێته‌وه‌ ،له‌ روویه‌کی‌ تریشه‌وه‌ بانگه‌وازی‌ جیدی‌ جه‌ماوه‌ر بۆ گۆرانکاری‌ ئاراسته‌ ده‌کا.
دوکتوور شاره‌زایی باشی‌ به‌ سه‌ر مێژوو دا بووه‌ ،مانای‌ مێژووناسی‌ زانستی‌ به‌ ته‌واوی‌ ده‌رککردووه‌ ،ماتریالیزمی‌ مێژوویی باش زانیوه‌ به‌ وردی‌ موتالای‌ کردووه‌ ،هه‌موو فراماسیۆنه‌ کومه‌ڵابه‌تی‌ ـ ئابوورییه‌کانی‌ ناسیوه‌،خۆشی‌ ئه‌م تئۆرییه‌ی‌ ساماندار کردووه‌.هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ زانستیانه‌ی‌ له‌ قۆناغه‌کانی‌ مێژووی‌ بووه‌.مێژووی‌ گه‌له‌که‌ی‌ خۆی‌ به‌ باشی‌ خوێندوته‌وه‌، شرۆڤه‌ی‌ خۆی‌ له‌ هه‌مبه‌رییان دا کردووه‌.بێ ئه‌وه‌ی‌ دووچاری‌ ده‌مار گرژی‌ بووبێت راستیه‌کانی‌ وه‌ک خۆیان بینیوه‌، س هه‌وڵی‌ داوه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ سه‌رکه‌وتن ‌و تێکشکانه‌کاندا سه‌رکه‌وتن تئۆریزه‌ بکا.


ژێده‌ر:
1ـ چل ساڵ خه‌بات له‌ پێناوی‌ ئازادی‌دا کورته‌یه‌ک له‌ مێژووی‌ حیزبی‌ دێمۆکراتی‌ کوردستانی‌ ئێران له‌ نووسینی‌ دوکتوورقاسملوو. لاپه‌ره‌8 پاراگرافی‌ یه‌که‌م
2ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌ لاپه‌ره‌12پاراگرافی‌ دووهه‌م
3ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌ لاپه‌ره‌11 پاراگرافی‌ یه‌که‌م


                                                                 ره‌زائه‌مینی‌


ئیستراتێژی‌ سه‌د ساڵه‌ی‌ لاوان‌و ژنان

 بزاڤی‌ له‌ سه‌رپێی‌ لاوانی‌ ئازادیخواز‌و ژنانی‌ یه‌کسانیخواز، به‌ درێژایی سه‌د ساڵی‌ رابردوو گرینگترین ، پالنه‌رترین‌و به‌رهه‌ڵستکارترین بزووتنه‌وه‌ گه‌لی‌ کۆمه‌ڵگای‌ ئێران بوون‌و شوێندانه‌ری‌ به‌رچاویان به‌ سه‌ر گۆرانکارییه‌کاندا بووه‌. به‌ ئیستراتێژی‌ گۆرانخوازی‌‌و یه‌کسانیخوازی‌ ده‌ستیان به‌ خه‌بات کردووه‌‌و له‌ گه‌ڵ هه‌موو که‌ند‌وله‌نده‌کانی‌ ئه‌م رێبازه‌ ئه‌سته‌مه‌، به‌ره‌و ئاسۆی‌ سه‌رکه‌وتن به‌ سه‌ر دیکتاتۆریدا هه‌نگاویان هه‌ڵگرتووه‌.تایبه‌تمه‌ندی‌ شێلگیرانه‌ی‌ به‌رخۆدانخوازی‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئازادی‌‌و یه‌کسانی‌‌و به‌ره‌ورووبوونه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ 3سیسته‌می‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دیکتاتۆری‌ (ره‌زاشا په‌هله‌وی‌ ، محممه‌د ره‌زاشا په‌هله‌وی‌، کۆماری‌ ئیسلامی‌) یه‌کێک له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی‌ دوو بزاڤه‌که‌ بووه‌. له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ دا کۆی‌ ئۆرگانیزاسیۆنی‌ هه‌ر سێ سیسته‌می‌ دیکتاتۆری‌( ده‌سه‌ڵات،ئایین،نه‌ریت، کۆمه‌ڵگا، بنه‌ماڵه‌‌و چه‌ندین یه‌که‌ی‌ تری‌ ناو کۆمه‌ڵگا) له‌ هه‌وڵی‌ هه‌وسارکردنیان دا بوون به‌ڵام نه‌یانتوانیوه‌ ئامانجی‌ پیرۆزی‌ ئازادی‌‌و یه‌کسانیخوازی‌یان لێ بستێننه‌وه‌. له‌ سی‌ ساڵی‌ رابردوودا سه‌رباری‌ پترین گوشار‌و بێ ماف کردنی‌ ئه‌م دوو توێژه‌‌و له‌ گه‌ڵ به‌کارهێنانی‌ تۆقێنه‌رترین ماشێنی‌ سه‌رکوتی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌، بۆ دامرکاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌م بزاڤانه‌، هه‌مدیس ئاسته‌نگ،گرفت‌و ئازاره‌کان ده‌روه‌ستی‌ ئیراده‌ی‌ گۆرانخوازی‌یان نه‌هاتوون لاوان‌و ژنانی‌ ئێرانی‌ زۆر به‌ به‌ربڵاوی‌ له‌ شۆرشی‌ مه‌شرووته‌ی‌ ئێراندا به‌شدارییان کرد ئه‌گه‌رچی‌ ئه‌م به‌شدارییه‌ له‌ هه‌موو مێژووی‌ خه‌باتی‌ ئه‌م دوو بزاڤه‌دا له‌ هه‌موو ئه‌و 100ساله‌ زیاتر بووه‌. به‌ڵام به‌شداری‌ لاوان‌و ژنان له‌ شۆرشی‌ گه‌ڵانی‌ ئێران له‌ دژی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ پاشایه‌تی‌ له‌ سالی‌ 1357 دا، توانی‌ هێز‌و وزه‌ی‌ له‌ بن نه‌هاتووی‌ ئه‌م دوو بزاڤه‌ بسه‌لمێنێت.له‌ راستیدا ئه‌م دوو تۆێژه‌ له‌و قۆناغه‌ دا بوونه‌ فاکتۆری‌ به‌ هێز‌و ره‌وتی‌ رووداوه‌ سیاسیه‌کانیان به‌ره‌و سیکڵی‌ رووخانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ پاشایه‌تی‌ برد. چوونکه‌ به‌شداری‌ چاڵاکانه‌ی‌ لاوان‌و ژنان له‌ گۆره‌پانی‌ سیاسی‌ دا‌و کاتێک به‌ لێشاو رژانه‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان‌و شه‌پۆلی‌ حه‌شیمه‌تی‌ نارازییانی‌ ده‌سه‌ڵاتیان کرده‌ چه‌ندین به‌رانبه‌ر، به‌ چه‌شنێک که‌ زۆرینه‌ی‌ نارازییانیان پێکهێنا.که‌ ئه‌نجامی‌ ئه‌و هه‌وڵه‌ روودانی‌ شۆرشی‌ ساڵی‌ 1357ی‌ هه‌تاوی‌ لێکه‌وته‌وه‌. ده‌سه‌ڵاتی‌ پاشایه‌تی‌ زۆری‌ هه‌وڵدا تا خۆی‌ له‌ چنگ ئه‌م دوو تۆێژه‌ رزگار بکا ‌و کۆمه‌لێک هه‌وڵی‌ له‌ راستای‌ مۆدێرنیزه‌ کردنه‌وه‌ی‌ کۆمه‌ڵگا ئێراندا به‌ ئه‌نجام گه‌یاند،( که‌ ڵاساییکردنه‌وه‌یه‌کی‌ رواله‌تیانه‌ له‌ کۆمه‌ڵگا رۆژئاواییه‌کان بوو) ئه‌م هه‌وڵانه‌ ده‌یانتوانی‌ هه‌نگاوێکی‌ بچووک بن بۆ وه‌ڵامپێدانه‌وه‌ی‌ داخوازییه‌کانی‌ کۆمه‌ڵگای‌ ئێران به‌ گشتی‌‌و ئه‌م دوو تۆێژه‌ به‌ تایبه‌تی‌. به‌ڵام به‌ هۆی‌ لایه‌نی‌ زاڵی‌ ئه‌م هه‌وڵانه‌ که‌ له‌ بیری‌ رێکخستنی‌ چوارچێوه‌یه‌کی‌ ته‌نگه‌به‌ر‌و رووکه‌ش‌و شێوازی‌ لاوه‌کی‌ بۆ گۆرانکارییه‌کان بوو هه‌وڵه‌کان بێئه‌نجام مانه‌وه‌ چوونکه‌ به‌ پێی‌ ئه‌و مۆدیله‌ سه‌قه‌ته‌ له‌ مۆدیرنکردنه‌وه‌ ته‌نیا ئیمتیاز به‌ که‌سانی‌ لاو ‌و ژنی‌ چینه‌ باڵاده‌سته‌کانی‌ کۆمه‌ڵگا ده‌درا ،ئه‌مه‌ش پێداویستیه‌کانی‌ دوو تۆێژی‌ ڵاوان‌و ژنانی‌ ده‌سته‌به‌ر نه‌ده‌کرد.بۆیه‌ هه‌ر دوو تۆێژ به‌ شێوه‌یه‌کی‌ هه‌مه‌ ڵایه‌نه‌ له‌ شۆرشی‌ 1357دا به‌شدارییان کرد‌و ریزی‌ خۆیان رێکخسته‌وه‌ ‌و گشت چین‌و توێژه‌کان دژی‌ ده‌سه‌ڵات هاتنه‌ سه‌ر شه‌قام‌و به‌ یه‌کریزی‌ داخوازی‌ ئازادی‌ ‌و یه‌کسانیان هێنایه‌ گۆڕه‌پانی‌ سیاسی‌ کۆمه‌ڵگای‌ ئێران‌و سه‌لماندییان له‌ پێناو گه‌یشتن به‌ ئیستراتیژی‌ سه‌ره‌کی‌ بزاڤه‌که‌یان خاوه‌ن ئیراده‌ی‌ پۆڵایینن. له‌ گه‌ڵ خۆسه‌پاندنی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئایینی‌ به‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگای‌ ئێراندا ‌و پاشی‌ هه‌ڵڵووشینی‌ ئامانجه‌کانی‌ گشت گه‌ڵانی‌ ئه‌و وڵاته‌، ئامانجی‌ ژنان‌و لاوانیش به‌ هۆی‌ که‌سانی‌ ئایینساڵاره‌وه‌ ده‌ستی‌ به‌ سه‌ر داگیرا‌و ئه‌مجار ئه‌وان له‌ گه‌ڵ ئاسته‌نگی‌ ده‌سه‌ڵاتێکی‌ له‌ چه‌شنی‌ سه‌ده‌ نێوه‌راستیه‌کان به‌ره‌وورووبوون ‌و کۆمه‌ڵێک یاسای‌ یاساغیان به‌ سه‌ر داسه‌پا ‌و هه‌وڵی‌ له‌ په‌راوێزخستنیان درا. به‌ڵام هه‌رگیز ئامانجه‌کانیان له‌ بیر نه‌کرد ‌و به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵی‌ وه‌ده‌ست خستنی ئاره‌زووه‌کانیان دا به‌ گژ کۆماری‌ ئیسلامیدا هاتنه‌وه‌. ره‌وتی‌ رووداوه‌ سیاسیه‌کانی‌ 30ساڵی‌ رابردووی‌ ئێران‌و خوێندنه‌وه‌ی‌ وردییان ده‌ری‌ ده‌خا: که‌ ئامانجی‌ ئازادیخوازی‌ ژنان‌و لاوان خالێکی‌ ئیستراتیژیکی‌ ئه‌م دوو بزووتنه‌وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ بووه‌ ‌و له‌ هه‌ر ده‌ره‌تانێکی‌ گونجاو دا هه‌ر دوو تۆێژ بۆ ئورگانیزه‌ترکردنه‌وه‌ی‌ داخوازییه‌کانیان خاوه‌ن به‌رنامه‌ بوون. له‌ گه‌ڵ هاتنی‌ 2ی‌ جۆزه‌ردانیه‌کان بۆ گۆره‌پانی‌ سیاسی‌، هه‌ر چه‌ند تاکتیکی‌ رێبه‌رانی‌ رێفۆرمخوازی‌ ناو ده‌سه‌ڵات له‌ لایه‌ک ده‌سته‌مۆکردنی‌ ئه‌م بزاڤه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌‌و له‌ روویه‌کیتره‌وه‌ مانۆری‌ باڵانسی‌ هێزی‌ جناحییان له‌ به‌رانبه‌ر باڵی‌ بناژۆخواز دا بوو، به‌ڵام نه‌یانتوانی‌ ئیراده‌ی‌ دیکتاتۆری‌ رێفۆرمخوازی‌ به‌ سه‌ر جووڵانه‌وه‌که‌یان دا بسه‌پێنن. هه‌ڵوێستی‌ لاوان ‌و ژنان له‌ خوولی‌ ده‌یه‌می‌ سه‌رکۆماری‌ ئێران هه‌ڵوێستێکی‌ گه‌لێک وشیارانه‌ بوو. ئه‌وان به‌ تایبه‌تی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنان رایه‌نگه‌یاند جیاوازییه‌ک له‌ نێو پالێوراوانی‌ ده‌سه‌ڵات نابینن‌و ته‌نیا مه‌رجی‌ به‌شداریکردن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان به‌ وه‌دی‌ هاتنی‌ داخوازییه‌کانیانه‌وه‌ گرێده‌ده‌ن ! بابه‌تێک که‌ ئیمکانی‌ به‌ کرده‌وویی‌ کردنی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ کۆماری‌ ئیسلامیدا نه‌ده‌گوونجا. کاتێکیش ده‌ستی‌ رژیم له‌ شانۆ گه‌رییه‌کانی‌ هه‌ڵبژاردن دا روو کرا ‌و هێرشی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ بۆ سه‌ر جه‌ماوه‌ری‌ نارازی‌ په‌ره‌ی‌ ستاند. ژنان‌و لاوان له‌ سه‌نگه‌ری‌ پێشه‌وه‌ی‌ خه‌باتدا له‌ زانکۆ،شه‌قام‌و شوێنه‌ گشتیه‌کاندا به‌ گژ ده‌سه‌لات دا چوونه‌وه‌ ‌و هه‌موو شوێنێکیان کرده‌ گۆره‌پانی‌ حه‌ماسه‌ نواندنیان‌و سه‌لماندییان که‌ له‌ بۆێری‌ ‌و ئازایه‌تی‌‌و به‌ گژداچوونه‌وه‌ی‌ دیکتاتۆری‌ پێشره‌وی‌ بزووتنه‌وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانن‌و خاوه‌ن هزر‌و هێزی‌ پته‌ون هه‌نووکه‌ ئه‌م بزاڤانه‌ وه‌ک کاراترین بزووتنه‌وه‌ی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و به‌رخۆدانیخواز، له‌ به‌رانبه‌ر سیسته‌می‌ کۆنه‌ پارێزی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئایینی‌ – سیاسی‌ ئێران راوه‌ستاون‌و فاکتۆری‌ گرینگی‌ گۆرانکارییه‌کانی‌ داهاتووی‌ ئێرانن.لاوان‌و ژنان ده‌زانن، له‌ چوارچێوه‌ی‌ ته‌نگه‌به‌ری‌ کۆماری‌ ئیسلامیدا، ناتوانن به‌ ئیستراتێژی‌ ئازادیخوازییان بگه‌ن .بۆیه‌ وه‌ک بزووتنه‌وه‌یه‌کی‌ یه‌کلایی بۆوه‌ له‌ به‌رانبه‌ر زۆرداری‌ دا راوه‌ستاون‌و پاڵنه‌رترین بزووتنه‌وه‌ی‌ به‌رهه‌ڵستکاری‌ رژیمن.

 نووسین: حه‌بیبه‌ عه‌بدوڵڵاهی‌


                                      بانگه‌شه‌ی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنانی‌ ئێران 


  

   سه‌ره‌ڕای‌ هه‌ر هه‌مووی‌ ئه‌م گرفتانه‌ ،بزووتنه‌وه‌ی‌ فیمینیستی‌ ژنانی‌ ئێرانی‌ هه‌نووکه‌ به‌ وه‌سه‌ریه‌کخستنه‌وه‌ی‌ ئه‌زموونه‌کانی‌ خه‌باتی‌ رابردووی‌ ،خاوه‌ن دۆخێکی‌ هه‌ستیار و روو له‌ گه‌شه‌ستاندنه‌ و بۆته‌ رووگه‌ی‌ شوێن متمانه‌ پێکردنی‌ ،له‌ سه‌رجه‌م ناوچه‌که‌دا و به‌ به‌رده‌وامی‌ بانگه‌شه‌ی‌ بنیاتنانی‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی‌ سکۆلار و مه‌ده‌نی‌ کردووه‌ .به‌ جۆرێک که‌ ده‌ستی‌ ئایینیه‌ سیاسیه‌کان له‌و په‌یوه‌ندییه‌ دا کورت بێته‌وه‌ .  

 

    یه‌کێک له‌و خاڵه‌ گرینگ و جێگای‌ تێڕامانانه‌، هه‌ڵوێستی‌ به‌م دواییانه‌ی‌ ژنانی‌ فیمینیستی‌ ئێران له‌ به‌ره‌به‌ری‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی‌ خوولی‌ ده‌یه‌می‌ سه‌رکۆماری‌ ئێرانه‌؛که‌ راشکاوانه‌ به‌رانبه‌ری‌ سیستمی‌ ده‌سه‌لاتدارێتی‌ ئایینی‌ و به‌ گه‌ڵاله‌کردنی‌ داخوازییه‌کانیان هێناویانه‌ته‌ به‌ر باسه‌وه‌.باسکردن له‌ قه‌ده‌غه‌ بوونی‌ یاسا دژه‌ ژنیه‌کان و خوازیار بوونی‌ ئیران بۆ په‌یوه‌ست بوونی‌ به‌ کۆنوانسییۆنی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ لاچوونی‌ یاسا دژه‌ ره‌گه‌زییه‌کان ،له‌ راستی‌ دا هه‌م روو له‌ کۆمه‌ڵگای‌ ئێران و هه‌مدیس روو له‌ کۆمه‌ڵگای‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ ،ئاماژه‌ی‌ به‌ چه‌ند خاڵی‌ سرنجراکێشه‌،ئه‌وان به‌م هه‌ڵوێسته‌یان ده‌سه‌ڵمێنن ؛یاسا ئایینیه‌کانی‌ ئێران نادادپه‌روه‌رانه‌یه‌ و سیسته‌می‌ ده‌سه‌لاتداره‌تی‌ ئایینی‌ له‌ هه‌مبه‌ری‌ گرفت و پرسی‌ ژندا ،ده‌سته‌وه‌ستانه‌ ،ئه‌مه‌ش له‌ حالێکدایه‌ ئایینیه‌کانی‌ ئێران و ناوچه‌ به‌ر ده‌وام بانگه‌شه‌ی‌ دادپه‌روه‌ریی یاسا ئایینیه‌کان ده‌که‌ن  و به‌ چه‌واشه‌ له‌ مافی‌ یه‌کسانی‌ ره‌گه‌زی‌ نێر و مێ ده‌دوێن .روویه‌کی‌ تری‌ داواکارییه‌که‌ی‌ ژنانی‌ ئێران په‌یوه‌ست بوونی‌ ئێران بۆ واژۆ کردنی‌ گرێبه‌ستی‌ نێو نه‌ته‌وه‌یی قه‌ده‌غه‌ بوونی‌ یاسا ره‌گه‌زییه‌کانه‌ ،ئه‌مه‌ش بانگه‌شه‌ی‌ یه‌کریزی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنان له‌ ئاستی‌ به‌رینی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی و کۆکردنه‌وه‌ی‌ هیز و تواناییه‌کانیانه‌ .  

 

    ئه‌زموونی‌ بزاڤی‌ فیمینیستی‌ ژنانی‌ ئێرانی‌ وانه‌یه‌کی‌ سوودبه‌خش بۆ سه‌رجه‌م کۆمه‌ڵگای‌ ئه‌سیری‌ که‌لتووری‌ ئایین سالارییه‌ .هه‌ر لێره‌ش دا ده‌کرێ‌ ببێته‌ فاکتۆرێکی‌ به‌ هیزی‌ ره‌چه‌ی‌ بزاڤی‌ ژنانی‌ باشووری‌ کوردستان ؛چونکه‌ راسته‌ ژنانی‌ باشووری‌ کوردستان خاوه‌ن به‌رێوه‌به‌رایه‌تییه‌کی‌ دێموکراتیکن؛ به‌لام نابێ نکۆڵی‌ له‌وه‌ بکرێ‌ که‌ هه‌مدیس کۆمه‌لێکی‌ به‌رچاو یاسای‌ ئایینی‌ باڵی‌ فرینی‌ قرتاندوون . 

 

  که‌وابوو ژنانی‌ یه‌کسانیخوازی‌ باشووری‌ کوردستان له‌و ئه‌زموونه‌ ده‌توانن زۆر وانه‌ فێر بن و به‌ هێنانه‌ به‌رباسی‌ لابردنی‌ یاسا دژه‌ ره‌گه‌زییه‌کانی‌ ژنان و خوازیار بوونیان بۆ په‌یوه‌ست بوونی‌ ده‌سه‌لاتی‌ کوردی‌، به‌ کۆنوانسیۆنی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ دژی‌ هه‌ڵاواردنی‌ ره‌گه‌زی‌ ،چه‌ند هه‌نگاوێک به‌ره‌و ئازادی‌ زیاتر هه‌نگاو هه‌ڵگرن .له‌ لایه‌کی‌ تریشه‌وه‌ ئه‌زموونی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنانی‌ ئێرانی‌، ده‌توانی‌ ده‌رخه‌ری‌ ئه‌م راستیه‌ مێژووییه‌ش بێت؛ که‌ ناکری‌ متمانه‌ به‌ ده‌سه‌لاتی‌ ئایینی‌ - سیاسی‌ بکه‌ین، که‌ داکۆکیکاری‌ مافی‌ ژن بێ بۆیه‌ ده‌توانین به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ بگه‌ین ده‌سه‌ڵاتی‌ دێموکراتیک و ئاشتیخوازانه‌ ده‌توانی‌ گرینگترین پاڵپشت و گه‌رانتی‌ بزاڤی‌ یه‌کسانیخوازی‌ ژنان بێت .


                                  کچه‌ ئێرانیه‌کان کوره‌کان هه‌ڵده‌خه‌ڵه‌تێنن 

 

        ئاژانسی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی "فرارو"رایگه‌یاند:رۆژنامه‌ی‌ ئینگلیسی‌ گاردین له‌ راپۆرتێکی‌ که‌ له‌ تارانه‌وه‌ پێکیهێناوه‌، هه‌واڵی‌ په‌ره‌ گرتنی‌دانانه‌وه‌ی‌ په‌رده‌ی‌ بکارت )په‌رده‌ی‌ کچێنی‌) به‌ هۆی‌ ئه‌م کچانه‌وه‌ دا که‌ ده‌یانه‌وێ له‌ گه‌ڵ کوره‌ نه‌ریتیه‌کان ژیانی‌ هاوبه‌ش پێکبێنن.  

له‌ ژێره‌وه‌ بابه‌تی‌ "جانت اقاری‌" هه‌واڵنێری‌ گاردین بخوێننه‌وه‌: 

"هیمنوپلاستی‌" نه‌شته‌رگه‌ریکه‌ که‌ له‌م رێگه‌وه‌ بکارتی‌ له‌ ناو چووی‌ ژن داده‌ندرێته‌وه‌ ئه‌مه‌ش به‌ شێوه‌یه‌کی‌ چاوه‌رواننه‌کراو بۆته‌ بابه‌تێکی‌ پر کێشه‌ له‌ ناو ماڵپه‌ره‌ ئێرانیه‌کاندا دانانه‌وه‌ی‌ په‌رده‌ی‌ بکارت له‌ هه‌موو رۆژهه‌ڵاتی‌ ناڤین دا و له‌ نیو ئه‌وانه‌ی‌ له‌وێوه‌ کۆچیان کردۆته‌ وڵاتانی‌ ئورووپایی و ئامریکایی و خاوه‌ن پێشینه‌ی‌ بیر و بۆچوونی‌ ئایینین ئه‌م نه‌شته‌رگه‌رییه‌  په‌ره‌ی‌ ئه‌ستاندووه‌. 

له‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ی‌ به‌ هۆی که‌لتووریانه‌وه‌ له‌ کچانیان ده‌وێ‌ له‌ شه‌وی‌ بووکێتی‌ دا کچ بن نه‌شته‌رگه‌ری‌ په‌رده‌ی‌ بکارت چه‌ند سه‌ده‌یه‌که‌ باوه‌.له‌ کۆنه‌وه‌ ئیدعا و سوێندی‌ زاوا له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ که‌ بووکی‌ گه‌نج په‌رده‌ی‌ بووکینی‌ (بکارت) نه‌بووه‌، توانیوێتی‌ کێشه‌ و روو ره‌شێکی‌ به‌رچاو پێکبێنێ. 

له‌ سالی‌ 1865زایینی‌ "یاکوب پولاک" پزشکی‌ ئوتریشی‌ که‌ له‌ باره‌گای‌ ده‌سه‌لاتداره‌تی‌ ئێراندا خزمه‌تی‌ ده‌کرد له‌ راپۆرتێک دا وتی‌ :هه‌ندیک له‌ زاواکان به‌ مه‌به‌ستی‌ وه‌ده‌ستخستنی‌ کیازی‌ پتر له‌ بنه‌ماله‌ی‌ بووک له‌و ته‌ڵه‌که‌یه‌ که‌ڵک وه‌رده‌گرن به‌ڵام بنه‌ماڵه‌ وشیاره‌کان بۆ به‌رگرتن به‌و پیلانه‌ پێشتر رێوشوێنی‌ پێویست ده‌گرنه‌ به‌ر و به‌ر له‌ رێوره‌سمی‌ زه‌ماوه‌ند کچه‌کانیان ده‌به‌نه‌ لای‌ ژنێکی‌ شاره‌زا ، تا له‌ سه‌ر کچێنی‌ بوونی‌ شاهیدی‌ بدا. ئه‌گه‌ر کچ به‌ر له‌ شووکردنی‌ په‌رده‌ی‌ کچێنی‌ نه‌مابێ له‌ وانه‌یه‌ ده‌سدرێژی‌ کرابێته‌ سه‌ر یا په‌یوه‌ندی‌ سێکسی‌ له‌ ته‌ک که‌سێکدا بووبێ چوونکه‌ کچان کاتێ عه‌زه‌ب ده‌بن یان به‌ر له‌ عه‌زه‌ببوونه‌وه‌ شوو ده‌که‌ن وده‌ره‌تانی‌ په‌یوه‌ندییان له‌ گه‌ڵ پیاوه‌ غه‌یره‌ خزمه‌کانیان وه‌ده‌ست نایه‌.به‌ پێی‌ راپۆرتی‌ پولاک له‌م حاله‌تانه‌دا بنه‌ماله‌ی‌ کچه‌که‌ به‌ هاوکاری‌ یه‌کیک له‌ نه‌شته‌رگه‌ره‌کانی‌ ئێرانی‌ که‌ له‌و بواره‌وه‌ شاره‌زایه‌ په‌رده‌ی‌ بکارتی‌ ئه‌و سه‌ر له‌ نوێ ده‌دروێته‌وه‌.  

سه‌ده‌یه‌ک دواتر له‌ ده‌یه‌ی (1970ز) دا "جانت باوئر" خه‌ڵک ناس رایگه‌یاند نه‌شته‌رگه‌ری‌ په‌رده‌ی‌ بکارت هه‌نووکه‌ش یه‌کێ‌ له‌ بره‌وترین پێداویستیه‌کانی‌ ناو چینی‌ مام ناوه‌ندی‌ دانیشتووانی‌ شاری‌ تارانه‌. 

به‌لام ئه‌مجاره‌ئه‌وانه‌ی‌ سه‌ردانی‌ نه‌شته‌رگه‌رییان کردبوو بابه‌تی‌ قوربانیه‌کان ده‌سدرێژی‌ یا په‌یوه‌ندی‌ سێکسی‌ نه‌بوون ئه‌م جاره‌ زۆربه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ سه‌ردانی‌ پزشکی‌ نه‌شته‌رگه‌رییان کرد ئه‌و ژنه‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاو و له‌ گوومان ره‌ویوانه‌ بوون که‌ دۆسته‌ فێڵبازه‌کانیان ده‌ستیان لێبه‌ردابوون یان ئه‌وانه‌ بوون به‌ تازه‌یی له‌ ئیداره‌ یا کۆمپانیایه‌ک دامه‌زرابوون له‌ وانه‌ په‌رستار و سکرتێره‌کان  که‌ له‌ گه‌ڵ به‌رپرسه‌کانیان په‌یوه‌ندی سێکسیان ببوو و که‌ گه‌یشتبوونه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ و هیوایان به‌ شووکردن له‌ گه‌ڵیان دا نه‌مابوو . 

دکتوور"پیرنزر"پسپۆری‌ بێهۆشی‌ که‌ له‌ هه‌مانکاتدا چاوه‌دێری‌ ئه‌م چه‌شنه‌ نه‌شته‌رگه‌رییانه‌ له‌ نه‌خۆشخانه‌کانی‌ تارانه‌ رایگه‌یاند: ژنانی‌ مۆدێرنی‌ دانیشتووی‌ شار کاتێ خوازبێنێکی‌ وایان ده‌سده‌که‌وێ‌ سه‌ردانی‌ نه‌خۆشخانه‌کان ده‌که‌ن و بۆ دانانه‌وه‌ی‌ په‌رده‌ی‌ بکارتیان هه‌نگاو هه‌ڵده‌گرن و تێچووی‌ نه‌شته‌رگه‌رییه‌که‌ش له‌ پاشکه‌وته‌کانیان یا له‌و هاورێ پیاوانه‌یان(که‌ بوونه‌ته‌ هۆکاری‌ له‌ ده‌ست چوونی‌ په‌رده‌ی‌ بکارتیان ) داوا ده‌که‌ن. 

دژایه‌تی‌ به‌شه‌ نه‌ریتخوازه‌کانی‌ کۆمه‌ڵگا(بازارییه‌کان ، مامۆستایانی‌ ئایینی‌ ، که‌سانی‌ ده‌سکوورتی‌ شار و دێ) له‌ گه‌ڵ ئه‌م ره‌وشه‌ به‌ ناو غه‌یره‌ئه‌خلاقی و دژه‌ ئایینیه‌ بوو ،که‌ یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی‌ بلێسه‌ ئه‌ستاندنی‌ ئاگری‌ شورشی‌ ئیسلامی‌ له‌ سالی‌ 1987ی‌ زایینی دا لێکه‌وته‌وه‌ و ئایه‌تواللا خومه‌ینی‌ به‌ پرو پاگه‌نده‌ی‌ پا کردنه‌وه‌ی‌ کۆمه‌ڵگا له‌و چه‌شنه‌ ئاکارانه‌ به‌ ده‌سه‌لات گه‌یشت. به‌ڵام ئێستا دوای تێپه‌رینی‌ 30سال له‌ کاته‌وه‌ ئه‌م نه‌شته‌رگه‌رییه‌ پتر له‌ هه‌ر ده‌مێکی‌تر له‌ ناو خه‌ڵکی‌ ئێران بره‌وی‌ په‌یدا کردووه‌ و زۆربه‌ی‌ ئه‌م ژنانه‌ی‌ دانیشتووی‌ شاره‌ گه‌وره‌کانی‌ ئێرانن و په‌یوه‌ندی‌ سێکسیان له‌ گه‌ڵ پیاواندا هه‌یه‌ و ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ به‌ مافی‌ خۆیان ده‌زانن به‌لام به‌ هه‌ڵوێستی‌ دژبه‌رانی‌ ناو کۆمه‌ڵگا په‌رۆشن له‌ دانانه‌وه‌ی‌ په‌رده‌ی‌ بکارت لایه‌نگری‌ ده‌که‌ن. 

ژنه‌ گه‌نجه‌کانی‌ دانیشتووی‌ شاری‌ ئایینی‌ (قم)له‌ سه‌ر تۆری‌ ئینتێرنێت به‌ به‌رده‌وامی‌ له‌م په‌یوه‌ندییه‌دا پرسیار ده‌که‌ن و روانگه‌یان ده‌رده‌برن و به‌ په‌رۆشه‌وه‌ ده‌رواننه‌ ئه‌م بابه‌ته‌.هه‌ندێک هیوادارن بتوانن له‌ گه‌ل کوره‌ هاورێکانیان یان خوازبێنیکه‌رێکی‌ نوێ بیر که‌ نه‌بوونی‌ په‌رده‌ی‌ کچێنی‌ به‌ لاوه‌ گرینگ نه‌بی‌ زه‌ماوه‌ند بکه‌ن .به‌ڵام زۆربه‌ی‌ کوره‌ گه‌نجه‌کان پێوه‌رێکی‌ دوو لایه‌نه‌یان گرتوته‌ به‌ر ئه‌وان حه‌ز ده‌که‌ن له‌ گه‌ڵ ژنێک له‌ چینی‌ خۆیان (نه‌ک له‌ گه‌ڵ ژنێکی‌ سێکسفرۆش) حه‌ز ده‌که‌ن په‌یوه‌ندی‌ سێکسیان هه‌بێ‌ به‌لام هه‌ر له‌و کاته‌ دا ده‌خوازن له‌ گه‌ڵ کچێکدا زه‌ماوه‌ند بکه‌ن که‌ خاوه‌ن په‌رده‌ی‌ کچێنی‌ بێ . به‌شێکی‌ تر پتر په‌رۆشی‌ هه‌ڵوێستی‌ بنه‌ماله‌ و دۆسته‌کانیانن.به‌ هۆی ئه‌م پێوه‌ره‌ دوو چه‌شنیه‌ ئه‌م پرسه‌ لای‌ ژنان دروست ئه‌بێ که‌ په‌یوه‌ندییه‌ سیکسێکانیان له‌ گه‌ڵ هاوسه‌ره‌کانیان باس بکه‌ن یا به‌ شوێن نه‌شته‌رگه‌رێوه‌ بن که‌ زۆربه‌یان رێگه‌ی‌ دوووه‌م هه‌ڵده‌بژێرن. 

"هیمنوپلاستی‌"له‌ سه‌رده‌می‌ ئیمه‌ دا له‌وه‌ هالۆز و شێواوه‌تره‌ که‌ پولاک له‌ بابه‌تی‌ دانانه‌وه‌ی‌ په‌رده‌ی‌ بکارت له‌ سه‌ری‌ ده‌دوێ 

له‌م نه‌شته‌رگه‌رییه‌دا به‌ شێوازی‌ مۆدێرن له‌و که‌پسوولانه‌ که‌ڵکوه‌رده‌گیردرێ که‌ له‌ مادده‌ سوور ره‌نگه‌کان پێکهاتوون که‌ له‌ شه‌وی‌ یه‌که‌می‌ سه‌رجێیی‌ دا ده‌درێن و ئاماژه‌کانی‌ جه‌سته‌یی‌ تایبه‌ت به‌ کرده‌وه‌ی‌ سێکسی‌ له‌ به‌ینی‌ کچ و کور دا پێکدێنن 

فمینیسته‌ ئێرانیه‌کان له‌ بابه‌ت قازانجه‌کانی‌ دانانه‌وه‌ی‌ په‌رده‌ی‌ بکارت رای‌ جیاوازییان هه‌یه‌.

به‌شێک باوه‌ریان وایه‌ به‌م کرداره‌ هۆکاری‌ په‌یوه‌ندییه‌ نالێکه‌کانی‌ هه‌نووکه‌ی‌ کۆمه‌ڵگای‌ نێرسالار هه‌ر وا ده‌مێنێته‌وه‌و سیستمی‌ پیاو مه‌زنی‌ هه‌رچی‌ پتر داده‌سه‌پێ . 

هه‌ندێکی‌تر له‌وانه‌ "فتانه‌ فراهانی‌ " رای وایه‌ که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ هیمنوپلاستی‌ و په‌ره‌ گرتنی‌ ده‌بێته‌ هۆی‌ لێکجیانه‌کردنه‌وه‌ی‌ کچینی‌ راستی‌ و کچێنی‌ ده‌سکرد و له‌ کۆتایی‌ دا  گه‌رانه‌وه‌ی‌ کچێنی ژنان ماناو واتای‌ نامێنێ. 

پیاوان له‌و فێڵه‌ ئاگادارن و به‌ جه‌فه‌نگ پێکتر ده‌لین:ئیتر کچێکی‌ خاوه‌ن کچێنی‌ له‌ تاران و شاره‌ گه‌وره‌کاندا نه‌ماوه‌ 

لایه‌نگرانی‌ ئه‌و نه‌شته‌رگه‌رییه‌ به‌م زووانه‌ داکۆکی‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی‌ چاوه‌رواننه‌کراوییان لێکراوه‌.له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا ژنان به‌ تاوانی‌ په‌یوه‌ندی‌ سێکسی‌ جگه‌ له‌ په‌یوه‌ندی‌ هاوسه‌رایه‌تی‌ له‌ به‌ندده‌کرێن و له‌ سیداره‌ ده‌درێن مامۆستایه‌کی‌ ئایینی‌ پشتگیری‌ ئه‌م نه‌شته‌رگه‌رییه‌ی‌ کردووه‌  

ئایه‌تواللا سادق روحانی‌ (له‌ قم) فه‌توای‌ ئه‌م نه‌شته‌رگه‌رییه‌ی‌ داوه‌  و شووکردنی‌ ئه‌م ژنانه‌شی‌ که‌ نه‌شته‌رگه‌ری‌ په‌رده‌ی‌ بکارتیان کردووه‌ به‌ ره‌وا زانیوه‌ و ئه‌مه‌ش ئه‌م واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێ که‌ له‌ نێوان لایه‌نگرانی‌ ئایه‌تواللا سادق روحانی‌ ئیتر بیانوویه‌ک بۆ نه‌مانی‌ په‌رده‌ی‌ بکارت و داوای‌ ته‌لاقی‌ پیاو به‌و هۆیه‌وه‌ نامێًنێت.

له‌ گه‌ل ئه‌مه‌شدا جارێ‌ روون نییه‌ که‌ ئایا پیاوه‌ گه‌نجه‌کانی‌ ئێرانی‌ و بنه‌ماله‌کانیان به‌ره‌ به‌ره‌ ده‌س له‌م ریاکارییه‌ ره‌گه‌زییه‌ هه‌ڵده‌گرن یا خود نا؟! 

 

                                    

ٍ

  


                                                                                        hebibeabdulahi@yahoo.com

                       

   

   سه‌رکه‌وتنی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ ژنانی‌ کووه‌یت                            

      بۆ یه‌که‌م جار، له‌ مێژووی‌ ولاتی‌ کووه‌یت دا (4) ژن له‌ پرۆسه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی‌ پارلمانی‌ دا خاوه‌ندارێتی‌ (4) کورسیان به‌رکه‌وت و سه‌رکه‌وتنێکی‌ مه‌زن بۆ بزاڤی‌ ژنانی‌ ئه‌م ده‌وه‌ره‌ هاته‌ ئاراوه‌. 

     به‌ سه‌رنج پێدانی‌ بواری‌ دێمۆگرافی‌ و پێکهاته‌ی‌ حه‌شیمه‌تی‌ کووه‌یت، که‌ زێتر له‌50%ی‌ ره‌گه‌زی‌ مێینه‌یه‌. ناشێ ئه‌م رێژه‌یه‌ زۆر ئه‌رێنی‌ بێته‌ ئه‌ژمار ،به‌ڵام له‌ چه‌ند روویه‌که‌وه‌ دیارده‌ی‌ نوێی‌ چوونی‌ ژنان بۆ ناو پارلمانی‌ ئه‌و وڵاته‌، گه‌لێک پوزتیڤ ده‌نرخێندرێ.. چوونکه‌ ئه‌مه‌ یه‌که‌مین رایه‌، ژنان راسته‌وخۆ دێنه‌ گۆره‌پانی‌  سیاسه‌تڤانی‌ و چالاکی‌ له‌ ده‌سگای‌ یاسادانه‌ری‌ کووه‌یت دا ده‌که‌ن.

   

      ئه‌گه‌ر ئاورێک له‌ پێًشینه‌ی‌ خه‌باتی‌ ژنانی‌ کووه‌یت بۆ، وه‌ ده‌ستخستنی‌ مافی‌ دێموکراتیکی‌ ده‌نگدان و ده‌نگوه‌رگرتن بده‌ینه‌وه‌، ئه‌م پێشهاته‌ سیاسیه‌ زێتریش وه‌سف هه‌ڵده‌گرێ‌.

    ژنانی‌ کووه‌یت، له‌ ئاکامی‌ به‌ره‌وپێًشڤه‌چوونی‌ بزاڤه‌که‌یان سه‌رباری‌ چه‌ندین که‌ند و کڵۆی‌ به‌رده‌میان و ململانییه‌کانیان له‌ ته‌ک کۆمه‌ڵێک یاسای‌ دژه‌ مێینه‌، ته‌نیا پازده‌ (15)ساڵه‌ خاوه‌نی‌ مافی‌ ده‌نگدانن و هه‌موو پرۆسه‌ی‌ به‌شدارییان بۆ خۆ پاڵاوتن له‌ ساڵی‌ (2005)وه‌ ده‌ستپێده‌کا و چوونی‌ به‌ فه‌رمیشیان بۆ ناو پارلمانی‌ ئه‌م وڵاته‌، بۆ ئه‌م دواهه‌مین پرۆسه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ . 

   ئه‌و سه‌رکه‌وتنه‌ به‌ مانای‌ پاشه‌کشه‌ پێکردنی‌ ،به‌ روانینه‌ ئایینیه‌ نێرسالارییه‌کان و روانگه‌ په‌ره‌پێده‌ره‌کانی‌ توندو تیژییه‌ کۆمه‌لایه‌تیه‌کان دژی‌ ره‌گه‌زی‌ ژنه‌ و واتای‌ شکانی‌ زۆر تابۆی‌ مه‌ترسیداری‌ تری‌ هه‌ناوی‌ کۆمه‌ڵگایه‌. 

     به‌ڵگه‌ نه‌ویسته‌ وه‌ده‌ستخستنی‌، ده‌رئه‌نجامێکی‌ له‌و چه‌شنه‌ به‌رهه‌می‌ ماندوونه‌بوون و کۆڵنه‌دانی‌ به‌رده‌وامی‌ ژنانی‌ کووه‌یت به‌ گشتی‌ و ئه‌م (4)ژنه‌ به‌ تایبه‌تیه‌. چوونکه‌ ئه‌م ره‌چه‌شکێنانه‌ خوێنده‌وارییان له‌ ئاستی‌ باڵا دا له‌ وڵاته‌ رۆژئاواییه‌کان ته‌واو کردووه‌ و به‌رهه‌می‌ ره‌نج و ماندوویه‌تیان له‌ تاقیکاری‌ پارلمانتاربووندا ده‌خه‌نه‌ سه‌ر شانۆی‌ به‌شێکی‌ گرینگ له‌ به‌رێوه‌به‌رایه‌تی‌ کووه‌یت و ئه‌مه‌ش ده‌توانی‌ بنه‌مای‌ گه‌شه‌ستاندنی‌ دێموکراسێکی‌ هه‌میشه‌یی بێ. 

    به‌ڵام هه‌مدیس ، ناکرێ ئه‌م ده‌ستپێکه‌ ،به‌ پاڵدانه‌وه‌ی‌ ئه‌م بزاڤه‌ به‌ هۆی‌ ئه‌م ده‌رئه‌نجامه‌وه‌ کۆتایی پێبێ. چوونکه‌ ئه‌م سه‌ره‌تای‌ ریًَگایه‌ ،گۆره‌پانێکی‌ ململانی‌ بوونه‌وه‌ی‌ زیاترو خۆرێکخستنێکی‌، شێلگیرانه‌تر ده‌خوازێت و کومه‌لێ ئه‌رکی‌ گرینگ ده‌خاته‌ سه‌رشانی‌ ئه‌و چه‌ند ژنه‌ پارڵمانتاره‌وه‌. 

خه‌باتی‌ رۆشنبیری‌ ژنان و هاو په‌یوه‌ندی‌ بزووتنه‌وه‌که‌یان له‌ گه‌ڵ بزاڤه‌ کۆمه‌لایه‌تیه‌کانی‌ تر،پێداگرتن له‌ سه‌ر پێداچوونه‌وه‌ی‌ به‌ یاسا ره‌گه‌زییه‌کانی‌ کووه‌یت ، راکێشانی‌ سرنج و پشتیوانی‌ گشت بۆچوونه‌ دێموکراتیکه‌کانی‌ ناو کۆمه‌ڵگا و پارڵمان ده‌کرێ‌ وه‌ک بنه‌ماییترین ئه‌رکه‌کانی‌ ئه‌م ژنانه‌ خۆی ده‌ربخا.ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ به‌ستینی پشتگیریکردنی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنان و رێکخستنی‌ n.g.o و نیهاد گه‌له‌ مه‌ده‌نیه‌کانی‌ ژنان ،که‌ له‌ وڵاته‌ دا لاوازی‌ پێوه‌ دیاره‌. 

    خالێکیش که‌ نابێ له‌ بیربکرێ، داکۆکی‌ هه‌رچی‌ به‌رینتری‌ که‌سان و گرووپه‌ یه‌کسانیخوازه‌کان له‌ هه‌ڵسوورانی‌ ئه‌م ژنه‌ پارڵمانتارانه‌یه‌، که‌ ئه‌مه‌ گرینگترین گارانتی‌ سه‌رکه‌وتنی‌ بزاڤی‌ یه‌کسانیخوازانه‌ی‌ ژنانی‌ کووه‌یته‌. 

     ئه‌م ژنه‌ پارڵمانتارانه‌ش نابێ‌ له‌ بیری‌ که‌ن .کاتێک نۆێنه‌ری‌ راسته‌قینه‌ی‌ مێینه‌ی‌ ناو کۆمه‌ڵگاکه‌یانن که‌ له‌ پێگه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ ژنانه‌وه‌ بریارده‌ربن. ئه‌گینا ناکرێ به‌ بوونی‌ ژن به‌ ته‌نها وه‌ک ژن له‌ ناو پارڵمانی‌ کووه‌یت دا به‌ وه‌ده‌ستخستنی‌ ئامانج و مافه‌کانی‌ ژنان دڵخۆش بین.  

            

                               

                                       

                          هه‌ڵبژاردنه‌کانی‌ ئێران‌و بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنان
ئه‌گه‌ر ره‌وتی‌ شانۆگه‌ری هه‌ڵبژاردنه‌کانی‌ خوولی‌ ده‌یه‌می‌ سه‌رکۆماری‌ ئێران به‌ سه‌ر سێ بڕگه‌ی‌ زه‌مه‌نی‌ جیادا واته‌1- قۆناغی‌ به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردن 2- قۆناغی‌ خوودی‌ هه‌ڵبژاردن 3- قۆناغی‌ لێکه‌وته‌کانی‌ پاش هه‌ڵبژاردن، دابه‌ش که‌ین‌و به‌ره‌ووڕووبوونه‌وه‌ی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنانی‌ تێدا هه‌ڵسه‌نگێنین چه‌ند ئه‌زموونێکی‌ نوێ ده‌بینین که‌ بنه‌مای‌ هه‌ڵوێستی‌ جووڵانه‌وه‌ی‌ یه‌کسانیخوازانه‌ی‌ ژنان‌و ئاراسته‌کانی‌ دواتری‌ ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ باشتر ریک ده‌خات.
1- قۆناغی‌ به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردن:
چه‌ند مانگێگ به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنی‌ خوولی‌ ده‌یه‌می‌ شانۆگه‌ری‌ سه‌رکۆماری‌ ئێران بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنان به‌ روونی‌ له‌ دۆخێکی‌ بێ لایه‌نی‌ دابوو‌و به‌ پارێزه‌وه‌ له‌م په‌یوه‌ندییه‌دا هه‌نگاوی‌ هه‌ڵده‌گرت‌وله‌ قۆناغی‌ یه‌کلابوونه‌وه‌ی‌ له‌ گه‌ڵ کۆی‌ سیستمی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌دا بوو،چوونکه‌ ژنان هه‌موو ره‌نگ‌و رواله‌ته‌کانی‌ ده‌سه‌لاتدارتی‌ کۆماری‌ئیسلامیان ئه‌زموون کردبوو‌و به‌ سانایی بروایان به‌ دروشمه‌ بۆش‌و بێ بنه‌ماکانی‌ رژیم نه‌ده‌هێنا بۆیه‌ ئه‌م بزاڤه‌ ویست‌و ئامانجه‌کانی‌ به‌ روونی‌ گه‌ڵاله‌ کردبوو‌و له‌ ماوه‌ی‌ چه‌ند سالی‌ رابردوودا به‌ راده‌یه‌کی‌ باش ئاسۆ‌و ئیستراتیژییه‌کانی‌ وه‌روو خستبوو.
ئاشکرایه‌ خوازیارانی‌ پۆستی‌ کارتۆنی‌ سه‌رۆک کۆماری‌ ئێران ئاگاداری‌ ئامانجه‌کانی‌ یه‌کسانیخوازانه‌ی‌ ژنانی‌ ئیًران بوون‌و له‌و قۆناغه‌ دا‌و به‌ر له‌ ده‌سپێکی‌ فه‌رمی‌ پروپاگه‌نده‌کانیان خۆیان له‌ قه‌ره‌ی‌ باسه‌کانی‌ په‌یوه‌ندییدار به‌ پرسی‌ ژنانه‌وه‌ نه‌ده‌دا،ئه‌م هه‌ڵویسته‌شیان له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ ده‌گرت که‌ له‌ بنه‌مادا باوه‌ریکی‌ ئه‌وتۆیان به‌و ئامانجانه‌ نه‌بوو.پاشان ده‌یانزانی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ توتالیتاریزمی‌ ولایت فقیه‌ی‌ ده‌ره‌تانی‌ گونجاندنی‌ مافه‌کانی‌ ژنان بوونی‌ نییه‌‌و به‌ پێی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ نیوه‌چڵی‌ سه‌رکۆماری‌ له‌ ئێراندا دانی‌ هه‌رچه‌شنه‌ به‌ڵێنیک به‌زاندنی‌ هێڵه‌ سووره‌کانی‌ سیستمه‌.بۆیه‌ ژنان به‌ لێکدانه‌وه‌ی‌ دۆخی‌ خه‌باتیان له‌و قۆناغه‌دا ره‌وشی‌ بێ لایه‌نییان له‌ هه‌مبه‌ر هه‌ڵبژاردنه‌کاندا په‌یره‌و کرد‌وخۆیان سه‌رقاڵی‌ گه‌مه‌کانی‌ ئه‌م شانۆگه‌رییه‌ نه‌کرد ئه‌وه‌ بوو پێویستیه‌کانی‌ خه‌باتی‌ ژنان له‌م دۆخه‌دا خۆی به‌ره‌و سه‌ربه‌خۆبوونی‌ بزاڤه‌که‌ی‌ رێکده‌خست و له‌ سه‌ر وزه‌‌و توانایه‌کانی‌‌و هاوئاهه‌نگ بوونی‌ بزاڤه‌که‌ له‌ ته‌ک بزووتنه‌وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی‌تر خه‌باتی‌ وه‌رێده‌خست.
2- قۆناغی‌ خوودی‌ هه‌ڵبژاردن:
هاوکاتی‌ نیزیک بوونه‌وه‌ی‌ سه‌ر‌و به‌ندی‌ هه‌ڵبژاردن‌و رێکخستنی‌ درۆیینی‌ که‌ش‌و هه‌وای‌ ته‌بلیغاتی‌ فریوکاری‌‌و هه‌را‌و هوریاکانی‌ به‌شێک له‌ به‌ربژاره‌کانی‌ رژیم که‌ به‌ گوتاری‌ پاسیڤی‌ چاکسازی‌ ده‌وڵه‌تێوه‌ خۆیان خزانده‌ گۆره‌پانه‌که‌وه‌ به‌ هه‌لپه‌ره‌ستێوه‌ هیندێک باسی‌ په‌یوه‌ندییدار به‌ پرسی‌ ژنانیان کرده‌ ده‌سمایه‌ی‌ سات‌و سه‌ودای‌ به‌ سه‌رکۆمار بوونیان بۆیه‌ ئه‌م هه‌ل‌و مه‌رجه‌ ژنانی‌ خسته‌ بارێکه‌وه‌ که‌ روانگه‌‌و بۆچوونه‌کانیان بخه‌نه‌ روو.
ژنان رایه‌نگه‌یاند لایه‌نگری‌ له‌ هیچکام له‌ به‌ربژارده‌کانی‌ ده‌سه‌ڵات نه‌که‌ن به‌ڵکوو لایه‌نگری‌ له‌ گه‌ڵاڵه‌‌و پرۆگرامێک ده‌که‌ن که‌ زۆرترین ئامانجه‌کانی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنانی‌ له‌ خۆی گرتبێت.هه‌ر له‌و دۆخه‌دابوو بزووتنه‌وه‌ی‌ هاوپه‌یوه‌ندی ژنان بۆ به‌شداریکردن له‌ هه‌ڵبژاردن دوو داواکاری هێنایه‌ به‌رباس یه‌که‌م:پێداچوونه‌وه‌‌و لابردنی‌ یاسا دژه‌ژنییه‌کانی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌‌و وه‌لانانی‌ ئه‌ویاسایانه‌ی‌ کۆیله‌تی‌ ژنان به‌ فه‌رمی‌ ده‌که‌ن .دووهه‌م:په‌یوه‌ست بوونی‌ ئێران به‌ کۆنوانسیۆنی‌ لابردنی‌ یاسا ره‌گه‌زییه‌کانی‌ دژ به‌ ژنان.ئه‌م دوو داوا کارییه‌ بوونه‌ مه‌رجی‌ به‌شداری ژنان له‌ هه‌ڵبژاردندا .ئه‌م ئامانجه‌ تاکتیکیه‌ هه‌ر چه‌ند رادیکال نه‌بوو به‌ڵام هیچ یه‌ک له‌ به‌ربژارده‌کانی‌ ده‌سه‌ڵات داکۆکیان لێ نه‌کرد‌و بۆیه‌ به‌ هێنانه‌ به‌رباسی‌ که‌مترین داواکارییه‌کانی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنان و باسکردنی‌بڕێ خواستی‌ رووکه‌شی‌ بزاڤه‌که‌ هه‌وڵیان دا بازاری‌ هه‌ڵبژاردن به‌ قازانجی‌ خۆیان گه‌رم رابگرن .
به‌ سه‌رنج دان به‌و دوخه‌ی‌ که‌ له‌ قۆناغی‌ یه‌که‌م داباسی‌ لێکراو به‌و تێبینێوه‌ که‌ ئه‌م بزاڤه‌ به‌ره‌و یه‌کگرتنێکی‌ ئیستراتیژیک به‌ره‌و پێش ده‌چوو به‌ په‌تای‌ به‌ ناو چاکسازی تووشی‌ که‌له‌به‌ر بوو.چوونکه‌ به‌شیک له‌و رێکخراو‌و NGO‌و که‌سایه‌تیانه‌ی‌ سه‌ربه‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنان بێ ئه‌وه‌ی‌ سه‌رکه‌وتنێکیان وه‌ده‌ست خستبێت و گه‌ڵاڵه‌یه‌کی‌ روون ئاراسته‌یان بووبێت که‌وتنه‌ داوی‌ پیلانی‌ ریفۆرمخوازێوه‌‌و به‌ که‌مێک وه‌عده‌ی‌ سه‌ری‌ خه‌رمان رازی‌ کران‌و راسته‌و خۆ‌و ناراسته‌و خۆ پروپاگه‌نده‌یان بۆ کاندیده‌ ئیسلاحخوازه‌کان کرد،ئه‌مه‌ش له‌راستی‌ یه‌کریزی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنانی‌ دووچاری‌ بشێوی‌ کرد‌و له‌ پێداگربوونی‌ ژنان بۆ پاراستنی‌ به‌رژه‌وندییه‌کانیان که‌می‌ کرده‌وه‌.
3- قۆناغی‌ لێکه‌وته‌کانی‌ پاش هه‌ڵبژاردن:
هه‌نووکه‌ پاش راگه‌یاندنی‌ ئاکامه‌کانی‌ شانۆی‌ هه‌ڵبژاردن‌و ناره‌زایه‌تیه‌کان به‌ هۆی‌ چه‌واشه‌ راگه‌یاندنی‌ ئه‌نجامه‌کانی‌ له‌ پێشتر چاوه‌روانکراودا‌و  پاش ره‌نج به‌ خه‌سارچوونی‌ به‌شێک له‌و رێکخراوانه‌ ژنان که‌وتوونه‌ دۆخێکی‌ هه‌ستیارتره‌وه‌ بۆیه‌ له‌ ده‌رتانی‌ کێشه‌کانی‌ مافیای ده‌سه‌ڵات ده‌بێ‌ به‌ قازانجی‌ خۆیان که‌ڵک وه‌رگرن‌و قه‌ره‌بووی‌ پاشه‌کشه‌که‌ی‌ قۆناغی‌ دووهه‌م بکه‌نه‌‌وه‌‌و  به‌ روونی‌ ئامانجه‌کانیان گه‌ڵاڵه‌ بکه‌ن‌و له‌سه‌ر مه‌به‌سته‌ سه‌ره‌کییه‌کانیان واته‌ به‌ فه‌رمی‌ ناسینی‌ به‌رانبه‌ری‌ ته‌واوی‌ ژن و پیاو له‌ هه‌موو بواره‌کاندا پێداگرتربنه‌وه‌.
بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنان له‌و قۆناغه‌دا ناکرێ دووچاری‌ راڕایی‌ بێ ‌و باوه‌ر به‌ ئیسلاحخوازی‌ بینێت ئاکامه‌کانی‌ شه‌ری‌ ناڕوای‌ ده‌سه‌ڵاتخوازی‌ هه‌رچونێک کۆتایی پێبێ‌ هیچ له‌و بابه‌ته‌ ناگۆرێ که‌ له‌ ناو سیستمی‌ کۆماری‌ ئیسلامیدا به‌ هه‌موو لق‌و باڵه‌کانێوه‌ مافی‌ ژن بابه‌تێکی‌ نامۆیه‌.
بێگومان داکۆکیکردن له‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ئازاد و دێموکراتیک ،رێزنان له‌ مافی‌ مرۆڤ ‌و به‌ یه‌کسانیبوونی‌ کۆمه‌ڵگا ده‌توانی‌ له‌ گرینگترین ویسته‌کانی‌ هه‌نووکه‌یی بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنان بێ.
 خالێکی‌ ئه‌رێنی‌ که‌ پێویسته‌ جه‌ختی‌ له‌ سه‌ربکرێته‌وه‌ ئیراده‌ی‌ بایکوتکردنی‌ ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ له‌ کوردستان بوو که‌ ژنانی‌ کورد به‌ هاوئاهه‌نگ بوونیان له‌ گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی‌ تری‌ کوردستانی‌ ئێران له‌ راستی‌ دا فریوی‌ ریاکاری‌ کۆماری‌ ئیسلامیان نه‌خوارد و به‌ نا وتن به‌و سیستمه‌ وشیاری‌ به‌رزی‌ نه‌ته‌وه‌ییان سه‌ڵماندو له‌ به‌لارێداچوونی‌ بزاڤه‌که‌یان به‌رگرییان کرد.
                         ‌
                                 
               توند‌و تیژی‌ دژ به‌ ژن دیارده‌یه‌کی‌ ناسه‌رده‌میانه‌یه‌                             
ئه‌گه‌ر چی‌ به‌رانبه‌ری‌ دیارده‌ی‌ ناشیرینی‌ توند‌و تیژی‌ ره‌خنه‌ی‌ رۆشه‌نبیری‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ئاراسته‌ ده‌کرێ ،به‌ شێوه‌ی‌ جورا‌وجۆر به‌رانبه‌ری‌ ئه‌م ره‌وشه‌ ناره‌زایه‌تی‌ گشتی‌ ده‌رده‌بڕدرێ‌ . به‌ڵام رووداوه‌کانی‌ هه‌ناوی‌ کۆمه‌ڵگا به‌ ئاراسته‌یه‌کی‌ جیاواز له‌مه‌ دا تێده‌په‌رن .گرینگترین هۆکاری‌ په‌ره‌ئه‌ستاندنی‌ دیارده‌ی‌ توند‌و تیژی‌ موتوربه‌کردنی‌ بۆچوونی‌ چه‌واشه‌‌و عه‌قلییه‌تی‌ نێر ساڵاره‌ که‌ بۆ په‌یره‌و کردنی‌ پشت به‌ پاساوی‌ بێبنه‌ما ده‌به‌ستێت‌و هه‌وڵده‌دا ره‌وایی به‌ دیارده‌ی‌ توند‌و تیژی‌ بدات.گشت لێدوان‌و ئاراسته‌کانی‌ ره‌خنه‌ئامیز دژی‌ دیارده‌ی‌ ئاماژه‌ بۆ کراو به‌ داخه‌وه‌ ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ی‌ ته‌سکی‌ دروشمدا ماوه‌ته‌وه‌‌و بۆ بنه‌بڕکردنی‌ هه‌نگاوێکی‌ ئه‌وتۆ هه‌ڵنه‌گیراوه‌.کاتێک کۆمه‌ڵگا تووشی‌ ئه‌نجامه‌کانی‌ ناله‌باری‌ توند‌و تیژی‌ ده‌بێت قسه‌ی‌ هه‌موان هه‌وڵدان بۆ قه‌ده‌غه‌ کردنی‌ توند‌و تیژییه‌،به‌ داخه‌وه‌ که‌ کاره‌ساته‌که‌ تێپه‌ری‌ هه‌وڵه‌کان نه‌زۆک ده‌مێننه‌وه‌‌و ئه‌مه‌یه‌ کاره‌ساته‌کان دووپات ‌و چه‌ند پات ده‌بنه‌وه‌.
به‌ گشتی‌ توند‌و تیژی‌ دیارده‌ی تایبه‌ت به‌ کۆمه‌ڵگای‌ ره‌گه‌زی‌ نێر سالاره‌، که‌ له‌ پێگه‌ی ده‌سکرد‌و عه‌قلییه‌تی‌ کۆن له‌ هه‌وڵی‌ به‌رده‌وام بوونی‌ ئه‌م ره‌وشه‌ی‌ خۆی‌ دایه‌.به‌ درێژایی مێژووی‌ ژیانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ ئاده‌میزاد گیرۆده‌ی‌ ئه‌م په‌تایه‌ بووه‌‌و له‌ به‌ربه‌ره‌کانی‌ دا له‌ گه‌ڵی‌ ژیاوه‌، خه‌باتی‌ له‌ دژی‌ رێخستووه‌ ،له‌و پێناوه‌شدا تووشی‌ گه‌لێک سه‌رکه‌وتن ‌و تێکشکان  هاتووه‌.
توند‌و تیژی‌ ده‌توانی‌ به‌ پێی زه‌مه‌ن ‌و کۆمه‌ڵگا لێک جباوازه‌کان پێناسه‌ی‌ چه‌شنا‌و چه‌شن له‌ خۆی بگرێت .له‌ هه‌رکۆمه‌ڵگایه‌ک دا ‌و به‌ سه‌رنج دان به‌ پێکهاته‌ که‌لتووری‌‌و مادییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان پێناسه‌ی‌ توند‌و تیژی‌ ده‌گۆردرێ‌ .هه‌رچه‌ند له‌ ناو خوودی‌ کۆمه‌ڵگا پیشه‌ییه‌کانیشدا به‌ چه‌شنی‌ خۆی‌ توند‌و تیژی‌ دژی‌ ژنان ئه‌نجامده‌درێت به‌لام پێکگرتنی‌ چه‌شنی‌ ئه‌م ره‌وشانه‌ له‌ گه‌ڵ جۆری‌ ئه‌م توندو تیژییانه‌ی‌ له‌ ناو کۆمه‌ڵگا نه‌ریتیه‌کان دا به‌رێوه‌ ده‌چێ‌ جیاوازی‌ به‌رچاوی‌ هه‌یه‌.بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ژنانی‌ کۆمه‌ڵکا پێشکه‌وتووه‌کان به‌ره‌وو رووی‌ بیرۆکه‌ی‌ به‌ ره‌گه‌زی‌ نێر کردنی‌ کۆمه‌ڵگان ،ژنانی‌ کۆمه‌ڵگا نه‌ریتیه‌کان کۆمه‌ڵیک ئاسته‌نگی‌ به‌رفراوانتر هه‌ره‌شه‌یان لێده‌کات . ئه‌گه‌ر شێوازی‌ کۆمه‌ڵگای‌ یه‌که‌م به‌ ئاسمیڵاسون کردنێکی‌ ره‌گه‌زییه‌تی‌ نێر ساڵار بێنینه‌ ئه‌ژمار ، ئه‌وا ده‌بی ئاسته‌نگه‌کانی‌ ژنانی‌ کۆمه‌ڵگا نه‌ریتیه‌کان به‌ ره‌و روو بوونه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ ژینۆسایدی‌ به‌رفراوانی‌ ره‌گه‌زی‌ ژن بێنینه‌ نرخاندن.
ئه‌وه‌ی‌ له‌ کۆمه‌ڵگای‌ کوردی‌ دا به‌ گشتی‌ وه‌ک ناسنامه‌ی‌ دیارده‌ی‌ توند‌و تیژی‌ دێته‌ نرخاندن له‌ راستی‌ دا پێناسه‌یه‌کی‌ شێواوه‌ ئه‌مه‌ش به‌م هۆیه‌وه‌ کاره‌ساتی‌ توند‌و تیژی‌ له‌ ئاستێکی‌ بێ سنوور دا  له‌ کوردستان به‌رێوه‌ ده‌چێت ،هه‌ر له‌ کوشتن ره‌گه‌زی‌ مێینه‌ به‌ ناوی‌ پاراستنی‌ شه‌ره‌فه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ لێدان‌و کوتانی‌ جه‌سته‌یی‌‌و بێحورمه‌تی‌ پێکردن به‌ ژن و رێکخستنی‌ کۆیه‌ک له‌ بیر‌و باوه‌ری‌ پاشکه‌وتووانه‌ی‌ رێکخراوی‌ بۆچوونی‌ گه‌نده‌له‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گاته‌ بێبه‌ش راگرتنی‌ ژن له‌ هه‌ر پێگه‌یه‌کی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌و ئابووری‌  کۆیه‌ک له‌‌و غه‌در‌و تاوانه‌ بێئه‌ژمارانه‌ن که‌ ده‌کرێ به‌ توند‌و تیژی‌ بێنه‌ ئه‌ژماردن و ده‌بێ بۆ بنبر بوونیان که‌ره‌سه‌یه‌کی‌ زۆری‌ ماددی‌ ‌و مه‌عنه‌وی‌ ته‌رخان بکرێت .له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ دا کۆمه‌ڵگای‌ کوردی‌ گه‌یشتۆته‌ ئاستی‌ شارستانییه‌ت‌و بوونی‌ شاره‌ گه‌وره‌کان‌و پێویستیه‌کانی‌  به‌ری‌ به‌ به‌شێک له‌ توند‌و تیژییه‌کان دژ به‌ ژنان گرتووه‌ ‌و دیارده‌ی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ له‌و چه‌شنه‌ی‌ بێبایه‌خ کردووه‌ به‌ڵام په‌یره‌و کردنی‌ ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ قه‌باره‌ی‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ دا بوونی‌ هه‌یه‌.
گه‌شه‌ نه‌بوونی‌ که‌لتووری‌ رۆشنبیری‌‌و ماددی‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌ک کارتیکه‌ری‌ راسته‌و خۆیان به‌م دیارده‌وه‌ هه‌یه‌ .به‌ڵام نابێ ئه‌م فاکته‌ره‌ له‌ بیر بکه‌ین که‌ کۆمه‌ڵگای‌ کوردی‌ له‌م باره‌وه‌ له‌ ئاستێکی‌ ئه‌وه‌نده‌ نزم دا نییه‌ له‌ به‌رانبه‌ر کرده‌وه‌ی‌ توند‌و تیژی‌ دا ده‌سته‌وه‌ستان بێت.
ژنانی‌ کوردستان ئه‌گه‌رچی‌ تا به‌ هه‌نووکه‌ش نه‌یانتوانیوه‌ ته‌نانه‌ت ره‌هه‌ندێکیش له‌و دیاردانه‌ی‌ که‌ وه‌ک توند‌و تیژی‌ دێنه‌ نرخاندن چاره‌سه‌ر بکه‌ن به‌ڵکوو له‌ گه‌ڵ کۆمه‌لێک  ئاسته‌نگی‌ تر به‌ره‌ورووبوون که‌ ناچار کراون هه‌ولێکی‌ پتر وه‌کاربێنن ،ئه‌مه‌یه‌ که‌ به‌ واقیع بزاڤی‌ ژنانی‌ کورد پێویستی‌ به‌ وشیارێکی‌ لوتکه‌یییه‌،تا بتوانی‌ بگاته‌ ئاستی‌ رزگاری‌ له‌ چه‌نگ بێدادی‌ نێر ساڵارێوه‌.
لێکدانه‌وه‌ی‌ هۆکار‌و رێگه‌ چاره‌ و به‌ربه‌ره‌کانی‌ کردنی‌ ژنان له‌ ته‌ک گشت ره‌هه‌نده‌کانی‌ توند‌و تیژی‌ کۆمه‌ڵگای‌ نێر ساڵار ی‌ کوردی‌ هه‌م پێویستی‌ به‌ پێداچوونه‌وه‌یه‌کی‌ به‌رده‌وام ‌و زانستیانه‌یه‌، هه‌مدیس له‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگای‌ کورده‌واری‌ دیکاته‌ ئیجبارێک بۆ نه‌هێشتنیان .چوونکه‌ نه‌ک هه‌ر کۆمه‌ڵگای‌ کوردی‌ به‌ڵکوو به‌ ئه‌زموون ده‌رکه‌وتووه‌ به‌ بێ رزگاری‌ ژنان له‌ ژێر کۆت و به‌ند دا رزگاری‌ ‌و دێموکراتیزه‌ کردنی‌ کۆمه‌ڵگای‌ مرۆڤایه‌تی‌  بێمانا بووه‌ ‌و گرینگی‌ دێموکراسی‌ له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌ک به‌ راده‌ی‌ دابین بوونی‌ ماف‌و ئازادییه‌کانی‌ ژنانه‌وه‌ گرێی خواردووه‌ .هه‌ر وه‌ک گه‌وره‌ سه‌رکردیه‌کی‌ کورد ده‌ڵیت:" پێوه‌ری‌ ئازادی‌ له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌ک به‌ راده‌ی‌ ئازادی‌ ژنانی‌ ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌وه‌ په‌یوه‌ندی‌ هه‌یه‌" 
ره‌چاو کردنی‌ توند‌و تیژی‌ واتای‌ ده‌سته‌ وه‌ستانی‌ مرۆڤی‌ پیاو سالار ه‌ ،واتای‌ نه‌بوونی‌  لۆژیک ‌و نه‌ناسینی‌ رێگه‌ چاره‌کانی‌ سه‌رده‌میانه‌یه‌.په‌ره‌ پێدان،پاساو هێنانه‌وه‌ی‌ بێبنه‌ما بۆ په‌ره‌گرتنی‌ دیارده‌ی‌ توند‌و تیژی‌ نا شارستانی‌ نیشاندانی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ کورد به‌ بیر‌و رای‌ گشتی‌ نێو نه‌ته‌وه‌ییه‌.به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی‌ که‌لتووری‌ ‌و رۆشنبیری‌ نه‌ته‌وه‌که‌مان لێمان ده‌خوازێ بۆ بنبڕکردنی‌ ئه‌م دیارده‌ ناله‌باره‌ پێشه‌نگ‌و داهێنه‌ری‌ ئه‌م ره‌هه‌نده‌ی‌ خه‌باتی‌ کوردایه‌تیمان بین .چوونکه‌ بۆ پێکهێنانی‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی‌ ته‌ندروست‌و خاوه‌ن داهاتوویه‌کی‌ گه‌ش بۆ کوردستان‌و کورد پێویستمان به‌ ره‌فتاری‌ به‌رپرسیارانه‌ له‌و په‌یوه‌ندییه‌دا هه‌یه‌.
       
خولیاکانی‌ ژنان له‌ پارڵمانی‌ نوێدا

پرۆسه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ پارڵمانی‌ هه‌رێمی‌ کوردستان،له‌ 25/7/2009 به‌ ره‌وشێکی‌ دێموکراتیک‌و شارستانیانه‌ له‌ سه‌ر ئیراده‌‌و هه‌ڵوێستی‌ گه‌لی‌ کوردستان ،به‌ رێژه‌ی‌ به‌رچاوه‌ی‌ به‌شداریکرن له‌م پڕۆسه‌ دیمۆکراتیکه‌ دا، که‌ به‌ سینگ فراوانێوه‌،به‌ ئه‌وین‌و ئۆگرێکی‌ خاک خۆشه‌ویستانه‌وه‌ به‌رێوه‌ چوو. ره‌وایی به‌ ده‌سه‌ڵاتێک به‌خشی‌ که‌ بریاره‌ بۆ 4 ساڵی‌ ئاینده‌ له‌ خزمه‌ت هاووڵاتییانی‌ کوردستانی‌ دا بێت .

خالی جێگای‌ سرنج سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌مجاره‌، به‌شداریکردنی‌ ئاکتیوی‌ ژنانی‌ گه‌لی‌ کوردستانه‌. که‌ به‌ متمانه‌ی‌ پر له‌ هیواوه‌وه‌ به‌ره‌و ناوه‌نده‌کانی‌ ده‌نگدان به‌رێکه‌وتن تا به‌م کرداره‌ سه‌رده‌میانه‌‌و به‌رپرسیارانه‌یان بیسه‌لمێنن وه‌ک هه‌میشه‌ له‌ به‌رانبه‌ر چاره‌نووسی‌ گه‌له‌که‌یاندا خاوه‌ن هه‌ڵوێستی‌ وڵاتپارێزین.

جیاواز له‌م بابه‌ته‌ که‌ به‌ گشتی‌ خه‌ڵکی‌ کوردستان به‌ مه‌به‌ستی‌ سه‌لماندنی‌ مه‌شرووعیه‌تی‌ ئه‌خلاقی‌‌و دێموکراتیک به‌ ده‌سه‌لاتی‌ کوردی‌ خاوه‌ن ئیراده‌یه‌کی‌ هاوبه‌شی‌ نه‌ته‌وه‌یی بوون ، ژنان له‌ گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، به‌ مه‌به‌ستێکی‌ جیاوازتریشه‌وه‌ به‌ ئیراده‌ی‌ ده‌نگدان هه‌ستان ،ئه‌میش هه‌وڵدان بۆ په‌یدا کردنی‌ هاوپه‌یمانانێکی‌ نوێی بزووتنه‌وه‌که‌یان ‌و دوزینه‌وه‌ی‌ رێکارێکی‌ یاسامه‌ند که‌ بریاره‌ پارڵمانی‌ هه‌رێمی‌ کوردستان بێت و داکوکیکردنیکی‌ شه‌رعی‌ له‌ هه‌مبه‌ر داواکارییه‌کانیان بکا.له‌ راستیدا ئه‌م تۆێژه‌ی‌ هه‌ناوی‌ کۆمه‌ڵگه‌ی‌ کوردی‌، به‌ مه‌به‌ستی‌ کۆمه‌ڵیک گۆرانکاری‌ نوێخوازانه‌ هاتنه‌ گۆره‌پانی‌ خه‌باتی‌ دێموکراتیک‌و ده‌نگیان دایه‌ ئه‌و نوێنه‌رانه‌یان تا هه‌رچی‌ پتر به‌ره‌و ئامانجه‌، یه‌کسانیخوازه‌کانیان هه‌نگاو بنێن.

بانگه‌شه‌ی‌ لیسته‌ جیاوازه‌کان به‌ گشتی‌‌و لیستی‌ کوردستانی‌ به‌ تایبه‌تی‌ له‌ په‌یوه‌ندی‌ هێنانه‌ به‌ر باسی‌، کێشه‌کانی‌ ژنان گرینگترین به‌ستێنی‌ هیوای‌ گه‌شاوه‌ بۆ ژنانی‌ کوردستان بوو،چوونکه‌ هێنانه‌ به‌ر باسی‌ کۆمه‌ڵێک پرسی‌ گرینگی‌ یه‌کسانیخوازی‌ توانی‌ ده‌ره‌تانێکی‌ له‌ بار بره‌خسێنێ تا له‌ به‌ر روناهی‌ ده‌ربرینه‌ چه‌شناو چه‌شنه‌کاندا ژنان بۆ هاتنه‌ مه‌یدان‌و ده‌نگدان به‌ شێوه‌یه‌کی‌ به‌ر فراوان بێنه‌ ناو کایه‌ سیاسی‌‌و کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی‌ هه‌رێمی‌ کوردستانه‌وه‌.

هه‌نووکه‌ که‌ نیوه‌ی‌ رێژه‌ی‌ ده‌نگده‌رانی‌ کوردستان، توێژی‌ ژنان بوون‌و له‌ سه‌ر ئیراده‌ی‌ ئه‌م نیوه‌ له‌ پێکهاته‌ی‌ حه‌شیمه‌تی‌ کوردستان، ده‌نگی‌ متمانه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ کوردی‌ به‌خشراوه‌ ،ژنان بۆ وه‌دیهاتنی‌ ئاره‌زووه‌کانیان به‌ هۆی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ مه‌شرووعه‌ به‌ر له‌ هه‌ر داواکارییه‌ک خوازیاری‌ به‌ پراکتیک کردنی‌ ئه‌و گه‌ڵاڵانه‌ن که‌ له‌ بانگه‌شه‌کاندا، جه‌ختی‌ تایبه‌تیان خرابویه‌ سه‌ر.

توور هه‌ڵدان‌و لابردنی‌ یاسا ره‌گه‌زییه‌کانی‌ دژ به‌ ژنان ،دانانی‌ یاسای‌ یه‌کسان بۆ ژن‌و پیاو له‌ جیگه‌یان دا ، به‌شدار کردنی‌ به‌ربلاوتری‌ ژنان له‌ سیستمی‌ به‌رێوه‌به‌ری‌ کوردستان، کۆتایی هێنان به‌ هه‌ر چه‌شنه‌ توندو تیژییه‌ک دژ به‌ ژنان ‌و پێکهێنانی‌ دیالکتیکێکی‌ سه‌رده‌میانه‌ له‌ جێگه‌ی‌ ئه‌مدا‌و ...کۆمه‌ڵێک له‌و ئامانج‌و ستراتیژییانه‌ی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنانی‌ هه‌رێمی‌ کوردستانه‌ که‌ پارڵمانی‌ کوردستان، ئه‌رکدارتر ده‌کات .ژنانی‌ کوردستانی‌ له‌ چوار ساڵی‌ ئاینده‌دا چاوه‌رێده‌که‌ن، کۆمه‌لێک یاسای‌ مرۆڤته‌وه‌رانه‌ که‌ شوێندانه‌رییان له‌ پێکهاتنی‌ ئاڵ‌و گۆر له‌ بیر‌و بۆچوونی‌ پیاو مه‌زنی‌ دا بی، بێته‌ کایه‌وه‌.مافه‌کانیان یاسایی بکرێ و به‌ پاڵپشتی‌ یاسا‌و پارلمان کۆتایی هه‌میشه‌یی به‌و دیارده‌ ناله‌بارانه‌ بێ‌، که‌ شوێنه‌واری‌ نه‌رێنی‌ ده‌خه‌نه‌، سه‌ر سایکۆلۆژی‌ مرۆڤی‌ ژنی‌ کورده‌وه‌ . ژنان رێگرتنی‌ به‌ هه‌ر چه‌شنه‌ توند‌و تیژیکی‌ فیزیکی‌‌و ره‌وانی‌ له‌ ئاستی‌ کۆمه‌ڵگا، خێڵ‌و بنه‌ماڵه‌ به‌ گرینگترین ئه‌رکه‌کانی‌ نوێنه‌رانی‌ راسته‌قینه‌ی‌ گه‌لی‌ کوردستان ده‌زانن. چوونکه‌ به‌ کرده‌وه‌یی کردنی‌ ئه‌م بۆچوونانه‌ ده‌که‌وێته‌ خانه‌ی‌ ئه‌م سوێنده‌ یاساییه‌ی‌ که‌ هه‌ر کام له‌ نوێنه‌ران خۆیان به‌ پابه‌ند له‌ هه‌مبه‌ر پارێزگاری‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی‌ هاووڵاتیه‌کانیان ده‌زانن.

خستنه‌ به‌ر باسی‌ پلان‌و پرۆژه‌ی‌ تایبه‌ت سه‌باره‌ت به‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ رێگه‌ چاره‌کانی‌ سه‌رده‌میانه‌، بۆ نه‌هێشتنی‌ هه‌ڵاواردنی‌ ره‌گه‌زی‌ له‌ کوردستان به‌ هۆی پارڵمان و ده‌سه‌ڵاتی‌ ئاینده‌ی‌ کوردستان ،ده‌توانێ‌ پترین کارتێکه‌رییان له‌ سه‌ر دۆخی‌ له‌بارتر بۆ بزووتنه‌وه‌ی‌ ژنانی‌ کوردستان هه‌بێت.

به‌ره‌وروو بوونه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ دیارده‌ی‌ دزێوی‌ کوشت‌و بڕی‌ ژنان به‌ ناوی‌ پارێزگاری‌ له‌ شه‌ره‌ف،خۆشکردنی‌ زه‌مینه‌ی‌ گونجاو بۆ کار‌و چالاکی‌ رێکخراو ‌و n.g.o کانی‌ تایبه‌ت به‌ ژنان ‌و پشگیری‌ یاسایی ‌و ته‌رخانکردنی‌ بودجه‌ی‌ تایبه‌ت به‌م پرسه‌، پێکهێنانی‌ دۆخی‌ وه‌ک یه‌ک بۆ ژن ‌و پیاو بۆ به‌شداریکردن له‌ کار‌و خزمه‌تگوزارییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان، هه‌مدیس له‌ گرینگترین ئه‌رکه‌کانی‌ ده‌سه‌ڵات ‌و پارڵمانی‌ مه‌شرووعی‌ کوردستانه‌.

بیگومان هه‌موو گه‌لی‌ کوردستان به‌ تایبه‌ت ژنان زۆرترین چاوی‌ هیوایان له‌ هه‌وڵ ،هیمه‌ت ، کار‌و خزمه‌تگوزارییه‌ نوێیه‌کانی‌ پارڵمانتارانی‌ کورده‌ به‌ڵکه‌ له‌ ژێر هه‌ژمۆنی‌ پارڵمانێک که‌ به‌ ده‌نگی‌ دێموکراتیکی‌ کوردستانیان هاتوه‌ته‌ به‌رهه‌م ئامانج ‌و خولیاکانیان بێته‌ دی‌ و کۆمه‌ڵگای‌ کوردی‌ هه‌رچی‌ پتر دێموکراتیزه‌ بێت.

 


خه‌باتی‌ خوێناوی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ بنده‌ستی‌ کورد،پڕاوپڕه‌ له‌ تێکۆشان‌و خوێندانی‌ ژنانی‌ مێژووسازی‌ نیشتیمان.ئه‌و مرۆڤه‌ ئازا‌و ئازادیخوازانه‌ی‌ به‌ چه‌کی‌ هزر‌و زانستی‌ رزگاری‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ به‌رده‌وام هه‌وڵیان داوه‌ ،نا به‌ یه‌خسیری‌ بڵێن.ئه‌و ژنه‌ به‌رخۆدانیخوازانه‌ی‌ که‌لتووری‌ گۆرانخوازییان داهێناو به‌ گژ هه‌موو ئاسته‌نگێکی‌ کۆمه‌ڵگا داهاتنه‌وه‌ تا بیسه‌لمێنن قوتابی‌ زیتی‌ قوتابخانه‌ی‌ دێموَکراتن‌و بوێرن له‌ پارێزگاری‌ له‌ سه‌نگه‌ره‌ جۆراوجۆره‌کانی‌ شاخ‌و شار دا. چاو خشاندنێکی‌ واقعبینانه‌ به‌ خه‌باتی‌ کورد ده‌رخه‌ری‌ ئه‌و راستیه‌یه‌ که‌ لاپه‌ره‌کانی‌ مێژووی‌ پڕ له‌ سه‌روه‌ری‌ سه‌ردارانی‌ ژن گه‌لێک دره‌وشاوه‌یه‌.بوێری‌‌و ئازایه‌تی‌ ژنان له‌ خه‌باتی‌ میللی‌ – دێموَکراتیکی‌ گه‌لی‌ کورد، به‌ رێبه‌رایه‌تی‌ حیزبی‌ پێشه‌نگی‌ کۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵکی‌ کوردستان (حیزبی‌ دێموَکراتی‌ کوردستانی‌ ئێران) ئه‌وه‌نده‌ به‌ر چاوه‌ که‌ هه‌ڵگری‌ سه‌دان داستانی‌ پڕ له‌ حه‌ماسه‌‌و سه‌رهه‌ڵدانه‌. له‌ ناو بزووتنه‌وه‌ی‌ گه‌رم‌و گوڕی‌ نه‌ته‌وایه‌تیمان له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ کوردستان زۆرن ئه‌و ژنانه‌ی‌ به‌ چه‌کی‌ شانیان ،سه‌لماندوویانه‌ که‌ له‌ خۆبه‌خشی‌ دا ئه‌گه‌ر جیاواز بن ،خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندی‌ بانتری‌ خۆنه‌ویستی‌،گه‌لخۆشه‌ویستین.ئه‌و خاڵه‌ به‌ هێزه‌ش بۆته‌ مایه‌ی‌ پرستێژ‌و متمانه‌به‌خشی‌ پتر بۆ حیزبی‌ دێموَکرات ‌و رێزی‌ حیزبی‌ له‌ کۆر‌و کۆمه‌ڵه‌ نێونه‌ته‌وه‌یه‌کان زیاتر کردووه‌‌و ره‌مزێکی‌ پیرۆزی‌ به‌ بزووتنه‌وه‌ به‌خشیوه‌. به‌ درێژایی‌ خه‌باتی‌ چه‌کداری‌ ئه‌و ژنانه‌ی‌ پێشمه‌رگه‌ بوون .له‌ سه‌نگه‌ری‌ پێشه‌وه‌ی‌ خه‌باتدابوون ‌و له‌ بواری‌ چلۆنایه‌تی‌‌و چه‌ندایه‌تی‌ وه‌ڵامده‌ری‌ هه‌ل‌ومه‌رجه‌کانی‌ سه‌ختی‌ تێکۆشانبوون، له‌ ئۆرگانه‌ جۆراوجۆره‌کانی‌ حیزبی‌ دا به‌ سه‌خاوه‌ته‌وه‌ ئه‌رکه‌ نیشیتمانیه‌کانیان به‌ جێ گه‌یاندووه‌ . به‌شداری‌ ژنان له‌ خه‌باتی‌ پێشمه‌رگانه‌ وه‌ک سه‌ختترین شێوازی‌ خه‌بات ده‌ره‌تانێکی‌ گونجاوی‌ بۆ ئه‌زمونێکی‌، زانستی‌ پێکهاته‌سازی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ بووه‌ ،به‌و واتایه‌ که‌ هه‌رکات ده‌ره‌تانی‌ یه‌کسان بۆ تاکه‌کانی‌ کۆمه‌ڵگا بره‌خسێت ،له‌ هه‌ڵدانه‌کاندا جیاوازی‌ پێکنایه‌. ئه‌مرۆکه‌ که‌ خه‌باتی‌ گه‌له‌که‌مان به‌ هۆی‌ به‌شداری‌ ژنان به‌ره‌و قۆناغی‌ هه‌ستیار پێشکه‌وتووه‌‌و خه‌باتی‌ مه‌ده‌نی‌ خه‌ڵک به‌ره‌و ئاراسته‌ی‌ به‌رینکردنه‌وه‌ی‌ داخوازه‌ ره‌واکان ،له‌ رزگاری‌ نیزیک بۆته‌وه‌. جێگه‌یه‌تی‌ رێز له‌ خه‌باتی‌ ئه‌و ژنانه‌ بگرین که‌ له‌ ژێر بێبه‌زه‌یانه‌ترین هێرشکاری‌ سیسته‌می‌ سه‌رکوتگه‌ری‌ دژه‌ ئازادی‌ ئاخووندیدا، له‌ به‌ندیخانه‌کاندا به‌ گژ رژیمی‌ ناسه‌رده‌میانه‌ی‌ کۆماری‌ ئیسلامی‌ دادێنه‌وه‌‌و هیچ ئازارێکی‌ جه‌سته‌یی‌و رووحی‌‌و... پشتیان پێ له‌ داخوازییه‌کانیان ناکا. بێگومان گه‌لی‌ کورد به‌ چاوی‌ رێزه‌وه‌ سه‌یری‌ خه‌باتی‌ ژنانی‌ دێمۆکرات ده‌کا‌و نه‌وه‌کانی‌ داهاتووی‌ نیشتیمانمان ئافه‌رین به‌ ئیراده‌ی‌ پۆڵایینیان ده‌ڵێ. که‌وابوو ژنانی‌ مێژووسازی‌ کوردستان مافیانه‌، به‌ هێزی‌ خوڵقێنه‌ری‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازی‌ کوردستان که‌ خۆیانن شانازی‌ بکه‌ن ‌و له‌ به‌ر ده‌م مێژوو دا به‌ قه‌ڵافه‌تی‌ ته‌وارانه‌وه‌ باس له‌ تێکۆشانیان بکه‌ن.

 حه‌بیبه‌ عه‌بدوڵڵاهی‌

                                 توند‌و تیژی‌ په‌تای‌ گشتی‌
راگه‌یه‌ندراوی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی مافی‌ مرۆڤ:
"هه‌ر مرۆڤێک ئازاد له‌ دایک بووه‌‌و خاوه‌ن سه‌روه‌ری‌‌و مافی‌ یه‌کسانه‌،هیچ مرۆڤێک نابێ بکه‌وێته‌ به‌ر ئازار،هه‌ره‌شه‌‌و کرداری‌ نامرۆڤانه‌ی‌ به‌ سه‌ر داسه‌پێ‌و که‌سایه‌تی‌ نابێ له‌ که‌س زه‌وت بکرێ"
الف: توند‌وتیژی‌ به‌رووی‌ مرۆڤایه‌تی‌
له‌ زۆربه‌ی‌ بڵاڤۆک، میدیا جۆرا‌و جۆره‌کان ،سایته‌ ئینتێرنێتییه‌کان‌و که‌ره‌سه‌کانی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ بیروڕا رۆژانه‌ به‌ چه‌ندان جار پرسی‌ توند‌و تیژی‌ دژی‌  ژنان ‌و منداڵان دێته‌ به‌ر باس‌و ره‌هه‌نده‌ جیاواز‌و ئاکامه‌ نه‌رێنییه‌کانی‌ لێکدانه‌وه‌ی‌ له‌ سه‌ر ده‌کرێ‌و ئه‌م ره‌وشه‌ نا سه‌رده‌میانه‌ شه‌رمه‌زار ده‌بێ.
دیارده‌ی‌ توند‌و تیژی‌ خه‌سارێکی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ پان‌و پۆڕَه‌ ،که‌ سه‌رانسه‌ری‌ گۆی‌ زه‌وی‌ له‌ خۆی گرتووه‌ ، به‌ شێوازێکی‌ کۆمه‌ڵایه‌تیش به‌رانبه‌ری‌ هه‌ڵوێسته‌ی‌ له‌ سه‌ر ده‌کرێ، به‌ڵام به‌رێوه‌ چوونی‌ ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ هه‌زاره‌ی‌ سێهه‌می‌ زایینیش دا هه‌ر بوونی‌ هه‌یه‌‌و پێده‌چێت زه‌مه‌نێکی‌ به‌رفراوان‌و وزه‌یه‌کی‌ به‌رینی‌ گه‌ره‌ک بێ، تا خاشه‌ بڕ کرێ‌.به‌ داخه‌وه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ش که‌ ئیدعای‌ نه‌مانی‌ ئه‌م په‌تا کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ ده‌که‌ن .به‌ چه‌شنێک ئه‌نجامده‌ری ئه‌م ره‌وشه‌ن ‌و پشت به‌ پاساوی‌ بێ بنه‌ماش ده‌به‌ستن.
ئه‌گه‌ر چی‌ شوێندانه‌ری‌ ئاستی‌ رۆشه‌نبیری‌ کۆمه‌ڵگا سه‌رده‌میه‌کان له‌م باره‌وه‌ به‌راوه‌ردکردنه‌که‌ی‌ له‌ ته‌ک کۆمه‌ڵگا نه‌ریت ساڵاره‌کان جیاوازی‌ به‌رفراوانی‌ هه‌یه‌ ،به‌ڵام هه‌مدیس سنووری‌ جیاوازیه‌که‌ له‌ سه‌ر شێواز یا چلۆنایه‌تی‌ ‌و چه‌شنایه‌تی‌ توند‌و تیژییه‌که‌یه‌،ئه‌وه‌یه‌ که‌ جیهانی‌ هه‌نووکه‌یی‌ به‌ گشت پێکهاته‌ جوغرافیایی‌‌و ستراکتۆره‌ جۆرا‌و جۆره‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی‌، هه‌ر کامیان به‌ جۆرێک توند‌و تیژی‌ دژی‌ ژنان‌و منداڵان به‌رێوه‌ ده‌بن.
خه‌بات‌و ماندویه‌تی‌ بزاڤی‌ یه‌کسانیخوازی‌ ژنان ،هه‌ر چه‌ند له‌ هه‌ندێک شوێنی‌ جیهان به‌ تایبه‌تی‌ له‌ وڵاتانی‌ ئورووپای‌ رۆژ ئاوا ده‌روه‌ستی‌ کرداری‌ توند‌و تیژی‌ هاتووه‌ ‌و به‌شێک له‌م ئازارانه‌ی‌ سووک کردووه‌‌و ئه‌م پرسه‌ی‌ کردۆته‌ بابه‌تێکی‌ مافپه‌روه‌رانه‌‌و وه‌ک تاوان پێناسه‌ی‌ کردووه‌. به‌ڵام ئه‌نجامدانی‌ تاوانه‌که‌ ته‌نیا له‌ گۆرینی‌ شێوازی‌ بابه‌ته‌که‌یه‌،داکۆکی‌ یاسا‌و ده‌سه‌ڵاته‌ دێموکراتیکه‌کان تا راده‌یه‌ک توانیوێتی‌ به‌ر به‌ توند‌و تیژی‌ بێسنوور بگرێت، لێ ،تا گه‌یشتن به‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی‌ دووره‌ په‌رێز له‌ دیارده‌ی‌ ئاماژه‌ بۆکراو پێویست ده‌کا خه‌بات هه‌ر وا به‌رێوه‌ بێت ،چوونکه‌ گشت ژنانی‌ جیهان به‌ره‌و رووی‌ توند‌و تیژیین ‌و کاره‌ساته‌که‌ له‌ سه‌ر ژنانی‌ ئاسیایی‌و ئافریقایی به‌ چه‌ند قات زیاتره‌.
ب:پالنه‌ره‌کانی‌ کرداری‌ توند‌و تیژی‌
له‌ گرینگترین پاڵنه‌ره‌کان ده‌کرێ‌ ئاماژه‌ بکرێ به‌ که‌لتووری‌ کۆنه‌په‌ره‌ستانه‌ی‌ باوکساڵاری‌،نه‌ریته‌ دواکه‌وتووه‌کان، یاسا گه‌نده‌له‌کانی‌ ئایینسالار ،لاوازی‌ ئاستی‌ رووناکبیری‌ کۆمه‌ڵگا،پێگه‌ ده‌سکردییه‌کانی‌ ره‌گه‌زییه‌ت ، راگه‌یه‌نه‌ره‌ گشتیه‌کانی‌ ده‌سه‌ڵاته‌ دیکتاتۆره‌کان، سیستمی‌ په‌روه‌رده‌‌و راهێنانی‌ نا ته‌ندرووستی‌ بنه‌ماله‌‌و کۆمه‌ڵگا‌و....
ج: پێناسه‌ی‌ توند‌و تیژی‌
به‌م هۆیه‌ توند‌و تیژی‌  ره‌هه‌ند گه‌لی‌ جیاواز له‌ خۆی‌ ده‌گرێ ده‌توانێ‌ پێناسه‌ی‌ جیاوازی‌ هه‌بێ . به‌ گشتی‌ هه‌ر رفتار یا کردارێک که‌ هۆکاری‌ ئازار پێگه‌یاندنی‌ جه‌سته‌یی یا سایکۆلۆژی‌ مرۆڤ پێکبێنێت. واتای‌ توند‌و تیژی‌ ده‌گه‌یه‌نێ .به‌ زۆری‌ بکه‌ری‌ ئه‌م ره‌وشه‌ ره‌گه‌زی‌ نێره‌‌و ئه‌وه‌ی‌ تاوانه‌که‌ی‌ له‌ دژ به‌ ئه‌نجام ده‌گا به‌ زۆری‌ ره‌گه‌زی‌ ژنه‌.لیکۆڵه‌رانی‌ زانستی‌ فیمنیستی‌، بکه‌رانی‌ تاوانه‌که‌ به‌ توخمی‌ ده‌سته‌وه‌ستان ‌و نا لۆژیک له‌ هه‌مبه‌ر چاره‌سه‌ری‌ کێشه‌کان ده‌زانن ‌و بنه‌مای‌ ئه‌م ره‌فتاره‌ به‌ لاسایی کردنه‌وه‌ی‌ له‌ ئاژه‌ل وه‌سف ده‌که‌ن.
د:جۆره‌کانی‌ توند‌و تیژی‌
به‌ گشتی‌ توند‌و تیژی‌ به‌ سه‌ر دوو به‌شی‌ فیزیکی‌ ‌و ره‌وانی‌ دابه‌ش ده‌که‌ن.که‌ له‌ بنه‌ماله‌‌و کۆمه‌ڵگا دا به‌رێوه‌ ده‌چێت.
لیدان‌و ئازار پێگه‌یاندنی‌ جه‌سته‌یی، سرینه‌وه‌ی‌ جه‌سته‌یی مرۆڤ (کوشتن) یان پێکهینانی‌ بار‌و دۆخێک که‌ ژن ناچار به‌ خۆکوژی‌ بکا،ده‌سدرێژی‌ سێکسی‌ کردنه‌ سه‌ر ره‌گه‌زی‌ ژن هه‌م به‌ شێوه‌ی‌ کرینی‌ سێکس‌و هه‌م به‌ شێوازی‌ که‌لک وه‌رگرتن له‌ پێگه‌ ده‌سکردییه‌کانی‌ ره‌گه‌زی‌ نێر،خه‌ته‌نه‌ کردن ( که‌م ئه‌ندام کردنی‌ جه‌سته‌ی‌ سێکسی‌ ژن)، مندال له‌ به‌ر بردن، منداڵدارکردنی‌ ژن له‌ سه‌ر مه‌یلی‌ زۆره‌ملی‌ نێر، په‌یوه‌ندی‌ سێکسی‌ نادروست‌و دوور له‌ حه‌زی‌ ژن، خۆ بواردن له‌ دانی‌ مافی‌ جیایی به‌ ژن، گوشار خستنه‌ سه‌ر ژن بۆ له‌ ماڵ مانه‌وه‌‌و رێگه‌ پێگرتنی‌ بۆ هه‌ڵسورانی‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌ ــ ئابووری‌‌و...ده‌توانن له‌ چه‌شنی‌ توند‌و تیژی‌ فیزیکی‌ بن.
ژن به‌ که‌م گرتن ، گالته‌ جاڕی‌ پیکردنی‌ ، ترۆری‌ که‌سایه‌تی‌ کردنی‌، به‌ چاوی‌ گومانه‌وه‌ روانین له‌ ژن ،جنێودان به‌ ژن ، سووککردنی‌ ‌و ...ده‌توانی‌ به‌ توند‌و تیژی‌ ره‌وانی‌ بێته‌ ئه‌ژمار.
نووسین:حه‌بیبه‌ عه‌بدوڵاهی‌
 
ته‌واره‌کان، مێژووسازی‌ نیشتیمانن
                                                        
      لێدوان له‌ کێشه‌ و ئه‌زموونه‌کانی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ فیمینیستی‌ ژنانی‌ ئێرانی‌ باسێکی‌ چڕو پڕ و لێکدانه‌وه‌ هه‌ڵگره‌.ئه‌میش له‌ رووی‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ و گرفته‌کانی‌ به‌رده‌می‌ ئه‌م بزاڤه‌ که‌ به‌ ته‌نها له‌ ته‌ک که‌لتووری‌ نه‌ریتی‌ و نێر سالار دا نه‌وێستاوه‌ ، به‌ڵکوو راسته‌و خۆ له‌ ته‌ک سیستمێک له‌ به‌رێوه‌به‌رایه‌تی‌ وڵات له‌ شه‌ر و پێکداداندایه‌ که‌ له‌ بنیات را خوێندنه‌وه‌ی‌ ئیدئۆلۆژیکیانه‌ی‌ به‌رانبه‌ری‌ ره‌گه‌زی‌ ژن هه‌یه‌ و به‌م پێوه‌ره‌ به‌ها و شوناسه‌کانی‌ پێناسه‌ ده‌کا .سروشتیه‌ به‌ شرۆڤه‌ی‌ ئیدئۆلۆژی‌ خوازێوه‌ مامه‌له‌کردن له‌ ته‌ک پرسی‌ ره‌گه‌زی‌ ژندا و قه‌تیس ڕاگرتنی‌ له‌ به‌ستێنی‌ روانینی‌ ئایینی‌ و له‌ سه‌ر بنچینه‌ی‌ کۆمه‌ڵێ یاسای‌ مه‌رجداری‌ ئایین زاییی‌ ،خاوه‌ندارێتی‌ که‌سێتی‌ له‌ ره‌گه‌زی‌ مێ ده‌ستێندرێته‌وه‌ و له‌ بڕێ مافی‌ سه‌قه‌ت به‌و لاوه‌ تر، ئه‌م توێژه‌ ناتوانێ‌ خوازیاری‌ داواکارێکی‌ زێتر و سه‌رده‌مییانه‌تر بێ. گرفته‌که‌ به‌وه‌نده‌شه‌وه‌ ناوه‌ستێته‌وه‌. چونکه‌ له‌ ژێر کارتێکه‌ری‌ ئاوه‌ها تێروانینێک دا خوودی‌ بزاڤه‌که‌ش ،به‌ره‌و رووی‌ قه‌یرانی‌ پڕش و بڵاوی‌ و پساوی‌ هاو په‌یوه‌ندییه‌ ره‌گه‌زییه‌کانی‌ خۆی‌ ده‌بێ.   ادامه مطلب ...

 

                               کورد خولیای‌ ده‌سه‌ڵاتی دێموکراتیک

 

 

فره‌چه‌شن بوونی‌ سیستمه‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌ ده‌سه‌ڵاتدارییه‌کانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌می‌ زایینی‌ به‌ گشتی‌، به‌ تایبه‌تی‌ کۆتاییه‌کانی‌ ئه‌م قۆناخه‌ هه‌ستیاره‌ پڕ له‌ گۆڕ انکاری‌ مێژووی‌ مرۆڤایه‌تین. له‌م دۆخه‌دا بوو چه‌مکی‌ ده‌سه‌ڵات به‌ ره‌هه‌نده‌ جیاوازه‌کانییه‌وه‌ شرۆڤه‌ی‌ زانستییان له‌ سه‌ر کراو بوونه‌ بنه‌مای‌ هزری‌ له‌مه‌ڕ هه‌ڵوێسته‌کردنی‌ مۆدێلی‌ ده‌سه‌ڵات‌و هه‌رکام له‌ جۆره‌کانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئیدئۆلۆژ یک، دێموکراتیک، ئه‌زموونی‌ به‌رده‌م بیروڕای‌ گشتی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی‌ جۆری ده‌سه‌ڵات بوون.

به‌ خوێندنه‌وه‌یه‌کی‌ گشتی‌ ده‌کرێ‌ بڵێین: ده‌سه‌ڵاته‌ دێموکراتیکه‌کان هێمای‌ هه‌ڵدانی‌ خێرای‌ شارستانیه‌ت‌و پێشڤه‌چوونه‌ هه‌مه‌ چه‌شنه‌کان بوون. تۆکمه‌بوونی‌ دێموکراسی به‌ واتا ‌و مانا کرده‌کارییه‌کانی‌ له‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ دیارده‌ فره‌ره‌هه‌نده‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی‌ ژیانی‌ مرۆڤ، وه‌کوو: لیبرالیزم، سێکۆلاریزم، رێکخستنی‌ کۆمه‌ڵگای‌ مه‌ده‌نی‌، سه‌قامگیرکردنی‌ ئازادییه‌ تاکه‌که‌سی‌و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان‌و ... دیارده‌ی ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی‌ دێموکراتیکیان کرده‌ خولیا‌و  ئامانجی‌ مه‌زنی‌ مرۆڤایه‌تی‌. ده‌ره‌نجامی‌ هه‌ڵدانی‌ کوت‌وپڕی‌ بواره‌ ئابووری‌، سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی‌و کولتوورییه‌کانی‌ ئه‌م سیستمه‌ به‌ڕێوه‌به‌رییه‌ له‌ راده‌ی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌دا به‌ره‌ به‌ره‌ لایه‌نگرانی‌ سیستمی‌ ئاماژه‌ پێ‌کراوی‌ به‌رفراوانتر له‌خۆ گرت‌و ره‌وتی‌ به‌ دێموکراسیبوون ( دێموکراتیزاسیۆن) سه‌ری‌ به‌ هه‌موو که‌لێن‌و قوژبنێکی‌ گۆی زه‌وی‌دا کرد.  وێناترین هێمای‌ سیستمی‌ دێموکراتیک ـ  سێکۆلار، پلۆرال‌و  نائیدئۆلۆژیک، وڵاتانی‌ ئورووپای رۆژئاوا‌و وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی‌ ئه‌مریکای‌ لاتین بوون که‌ له‌ کێبه‌رکێی‌ ده‌وڵه‌تی‌ مه‌ده‌نی‌دا سه‌رکه‌وتوو له‌ کڵ هاتنه‌ده‌ر.

هه‌ر له‌ سه‌ده‌ی‌ 20مدا ده‌سه‌ڵاته‌ ئیدئۆلۆژیک‌و توتالیتاره‌کان به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ سیستمی‌ دێموکراسی خۆیان خسته‌ ڕوو و زه‌نگی‌ مه‌ترسی هه‌رسهێنانی‌ کۆمه‌ڵگای‌ مرۆڤایه‌تیان  لێدا‌و گه‌لانی‌ جیهانیش ئه‌م ئه‌زموونه‌ نه‌رێنییه‌یان بایکوت کرد‌و له‌ به‌رده‌وامی‌ خه‌بات‌و کۆڵنه‌دان له‌ هه‌مبه‌ری‌دا راوه‌ستان. دیاری کرداری‌ ئه‌م شێوازه‌ هه‌مه‌جۆر نه‌هامه‌تی‌‌و نه‌داری‌ ئابووری‌ بوو که‌ هه‌رگیز‌او هه‌رگیز، دروشمه‌ بریقه‌داره‌کانی‌ پاوانخوازانی‌ ئیدئۆلۆژی‌خواز نه‌یانتوانی‌ گومانی‌ دوو دڵی‌ خه‌ڵکی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م له‌ هه‌مبه‌ر خۆیان بڕه‌وێنن. بۆیه‌ له‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ی‌ که‌ ئه‌م چه‌شنه‌ ده‌سه‌ڵاته‌یان به‌سه‌ردا سه‌پابوو، "نا"یه‌کی‌ ته‌واویان به‌م ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ ‌وت. له‌ روویه‌کی‌ دیکه‌شه‌وه‌ سه‌رکه‌وتنی‌ به‌ره‌ی‌ دێموکراسیخوازی‌و په‌ره‌گرتنی‌ ئه‌م ره‌وته‌، هۆکاری‌ بنه‌ڕه‌تی‌ کۆمه‌ڵێ‌ رێفۆرم‌و گۆڕانکاری‌ له‌م ده‌وڵه‌تانه‌دا بوو بۆیه‌ ناچار کران ئه‌م رێبازه‌ بگرنه‌به‌ر که‌ ده‌سه‌ڵاته‌ دێموکراتیکه‌کانی‌ رۆژئاوایی‌ زووتر ره‌چاویان کردبوو. ئه‌وان سه‌ره‌تا ناچار به‌ رێفۆرمه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌و ئابوورییه‌کان‌و دواتر که‌وتنه‌ به‌ر شه‌پۆلی‌ گۆڕانکاری‌یه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کان‌و له‌ ئه‌نجامدا به‌شێکیان هاتنه‌به‌ره‌ی‌ دێموکراسی‌و ئازادیخوازییه‌وه‌‌و به‌شی هه‌ره‌ زۆریشیا ن تێکڕووخان. نموونه‌یان له‌ بواری‌ باوه‌ڕمه‌ندی‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ چینی‌ کرێکار،یه‌کیه‌تیی‌ سۆڤیه‌تیی‌ پێشوو و ده‌وڵه‌ته‌کانی‌ ئورووپای‌ رۆژهه‌ڵات بوون که‌ له‌ کۆتاییه‌کانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا له‌به‌ریه‌ک هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌. چه‌شنێکی‌ دیکه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئیدئۆلۆژیک ئه‌وانه‌ن که‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌  ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی‌ میتافیزیکیان هه‌یه‌. ده‌سه‌ڵاته‌  ئایینییه‌کانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ بیرۆکه‌ی‌ بناژۆخوازی‌ ئایینی‌ ئیسلامی‌ (شیعه‌، سوننی‌)، "کلیکسیۆن"ی‌ کۆنه‌په‌رستترین ده‌سه‌ڵاته‌کانی‌ ئه‌م سه‌ده‌یه‌ پێک دێنن‌و دژبه‌ری‌  هه‌موو به‌هاو شوناس‌و یاسا دێموکراتیکه‌کانی‌ مرۆڤایه‌تین. نموونه‌یان وڵاتانی‌ ده‌ورووبه‌ری‌ که‌نداوی‌ فارس له‌وانه‌ زۆرینه‌ی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌، ئێران، ئه‌فغانستان له‌ خۆده‌گرن. له‌م نێوه‌دا ده‌سه‌ڵاتی‌ کۆماری‌ ئیسلامیی ئێران  له‌ کێبه‌رکێی‌ دیکتاتۆری‌دا رێکۆرداره‌‌و له‌گه‌ڵ چه‌مکی‌ ده‌وڵه‌تی‌ کۆماری‌ به‌ ته‌واوی‌ ناته‌بایه‌‌و بێ‌ڕێزی‌ به‌ هه‌موو به‌هاو پێوه‌ره‌کانی‌ مرۆڤته‌وه‌ری‌ ده‌کا به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ هه‌م له‌ لایه‌ن خه‌ڵکی‌ ناوخۆیی ئه‌م وڵاته‌‌و هه‌مدیش له‌ لایه‌ن بیروڕای‌ گشتی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌یه‌وه‌ له‌ ژێر گوشار‌و پرسیاردایه‌‌و له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵێ‌ قه‌یرانی‌ نێوخۆیی‌و ده‌ره‌کی‌‌و لۆژیکی‌ رووبه‌ڕووییه‌  که‌ هه‌ره‌سهێنانی‌ ئه‌زموونێکی‌ دیکه‌یه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ناڕه‌وای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا.

به‌گشتی‌ سێ‌ته‌وه‌ری‌ بنه‌ڕه‌تی‌ پێوه‌ندیدار به‌ ژیانی‌ مرۆڤه‌وه‌ (نان، ژیان‌و ئازادی‌) له‌به‌رده‌م دوو مێتۆددا، وه‌ڵامی‌ ئه‌رێنییان به‌ سیستمی‌ دێموکراتیکدا‌و وه‌ڵامی‌ نه‌رێنیشیان دایه‌ سیستمی‌ پاوانخوازی‌ ئیدئۆلۆژیکی‌.

به‌که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ وانه‌کانی‌ هه‌ر دوو شێواز‌و هه‌ڵبژاردنی‌ چه‌شنی‌ شیاوی‌ ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ کوردیش پێویست ده‌کا له‌و پێوه‌ندییه‌دا  ئیستراتێژی‌ خۆی بخاته‌ڕوو و چونکه‌ هۆکاری‌ هه‌ڵکه‌وتوویی‌ جوغرافیایی‌ کورد له‌و ناوچه‌ ئاڵۆزه‌دا‌و ئه‌م پرسه‌ گرینگه‌ له‌ کورد ده‌خوازێ‌ له‌ روویه‌کی‌ دیکه‌وه‌ کورد هه‌مووکات زه‌بری کاریگه‌ری‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئیدئۆلۆژیک به‌ تایبه‌تی‌ جۆری‌ ئایینیه‌که‌ی‌ خواردوه‌‌و به‌ هۆی رێژه‌ی‌ به‌رچاوی‌ حه‌شیمه‌تی‌ ئایینی‌ جه‌ماوه‌ری‌ کوردستان که‌ هه‌رده‌م هه‌ستی‌ ئاینییان گه‌مه‌ی‌ پێ‌کراوه‌‌و که‌ڵکی‌ ناڕه‌وای لێوه‌رگیراوه‌، ده‌بێ‌ له‌م ئامۆژگارییانه‌ وانه‌ وه‌رگرێ‌.

حاشاهه‌ڵنه‌گره‌ خه‌ڵکی‌ کوردستان له‌به‌رده‌م تا قیکارییه‌کانی‌ ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی‌دا سیستمی‌ دێموکراتیک ـ سێکۆلار هه‌ڵده‌بژێرین‌و له‌م راستایه‌شدا‌و بۆ ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ ئامانج‌و خولیا نه‌ته‌وایه‌تییه‌کانیان خه‌باتی‌ بێ‌پسانه‌وه‌یان خستۆته‌ڕێ‌‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ دێموکراتیکی‌ خۆیان به‌سه‌ر خۆیاندا بۆته‌ یۆتۆپیای‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و له‌ گوتار‌و هه‌ڵویستی‌ سیاسیاندا ره‌نگی‌ داوه‌ته‌وه‌ له‌م نێوه‌دا دیاره‌ هه‌ندێ‌ کۆڕ‌و گرووپ‌و رێکخراوی‌ سیاسی ئاینییش داکۆکیان له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ نادێموکراتیک کرده‌وه‌و ئه‌مه‌ش له‌م پێگه‌وه‌ ره‌خنه‌ی‌ له‌سه‌ره‌ که‌ دوو شێوازی‌ ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی‌ ئیدئۆلۆژیک (مارکسیستی‌، فێنده‌منتالیستی‌)، وه‌ک ئاماژه‌یان پێ‌کرا، هه‌ره‌سیان هێ نا . ئه‌م پارت‌و گرووپانه‌ی‌ باوه‌ڕیان به‌ بنه‌ما هزرییه‌کانی‌ بیرۆکه‌ی‌ دیکتاتۆری‌ پرۆلتاریا‌و دیکتاتۆری‌ فێنده‌منتاڵیستی‌ ئایینی‌ هه‌یه‌، ده‌بێ‌ خۆ له‌و راستییه‌ نه‌بوێرین که‌ بۆچوونه‌کانیان وه‌ڵامی‌ نای‌ وه‌رگرتووه‌.  گرێدانی‌ روانگه‌ سیاسییه‌کانی‌ هه‌نووکه‌ به‌ پێوه‌ری‌ ئیدئۆلۆژییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئیستاندارده‌ سیاسی‌و واقێعییه‌کانی‌ نێوخۆیی‌و نێونه‌ته‌وه‌یی‌ نامۆیه‌‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌کانی‌ کورد له‌گه‌ڵیاندا ناته‌بایه‌. ئه‌م چه‌شنه‌ هه‌ڵوێسته‌کردنانه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ هه‌نووکه‌دا نابه‌رپرسیارانه‌ن‌و گه‌لی‌ کورد ناکرێ‌ ملیان بۆ رابکێشێ‌.

به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌ کۆمه‌ڵگای‌ نێونه‌ته‌وه‌ییش ناتوانێ‌ دانیان پێ‌دابنێ‌. ئه‌گه‌رچی‌ کۆمه‌ڵانی‌ گه‌لی‌ کورد بۆ به‌ربه‌ره‌کانێیان له‌و گۆڕه‌پانه‌دا ئاماده‌ن‌و خۆیان شوێندانه‌ریان له‌سه‌ر چاره‌نووسی بزاڤی‌ رزگاریخوازی‌ نیشتمان کوردستان هه‌یه‌ نابێ‌ نکۆڵی‌ له‌م راستییه‌ش بکرێ‌ که‌ ئه‌م بیرۆکانه‌ به‌و راده‌یه‌ش که‌م ئازارنین سیاسه‌تڤانانی‌ به‌رپرسیاری‌ چاره‌سه‌ری‌ دۆزی‌ کورد مشووری‌ لـێ‌نه‌خۆن.  چونکه‌ به‌ڕای‌ به‌شی زۆری‌ توێژه‌رانی‌ پرسی کورد، کوردستان به‌ قۆناغێکی‌ گه‌لێک هه‌ستیاردا تێده‌په‌ڕێ‌‌و بچووکترین هه‌ڵه‌ی‌ سیاسی ده‌که‌وێته‌ به‌ر میکرۆسکۆپی‌ روانگه‌ی‌ ئیستراتێژیسته‌ رۆژئاواییه‌کان‌و هه‌رکات ئه‌وان خۆیان له‌ به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتخوازی‌ ئیدئۆلۆژیکدا ببیننه‌وه‌ به‌ جۆرێکی‌ دیکه‌ پێداچوونه‌وه‌ی‌ تاکێک، ئیستراتێژی‌‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانیان ده‌که‌نه‌وه‌.

ته‌نیا ده‌ست راگه‌یشتنی‌ کورد به‌سه‌روه‌رییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی‌ گرتنه‌به‌ری‌ رێبازی‌ دێموکراسیخوازانه‌یه‌. پشت گوێ‌ خستنی‌ هه‌رجۆره‌ بۆچوونێکی‌ دیکتاتۆری ره‌نگ رێژ به‌ هه‌ر ناوێکه‌وه‌ ئه‌رکی‌ نیشتمانیه‌. چونکه‌ خه‌بات بۆ ده‌سته‌به‌رکردنی‌ مافی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ـ دێموکراتیک داکۆکی‌کردن له‌ به‌رانبه‌ری‌ ژن‌و پیاو، مرۆڤته‌وه‌ری‌، تێکۆشانی‌ بۆ به‌هاو ئازادییه‌کانی‌ تاک‌و کۆمه‌ڵ‌و ...هتد. پیرۆزترین پێوه‌ره‌کانی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ په‌سندن‌و بیروڕای‌ گشتی‌ گه‌لی‌ دێموکراتیکی‌ کورد به‌م شوناس‌و پێناسه‌ تایبه‌تییانه‌وه‌ ده‌ناسن.

                                                                 ره‌ زا ئه‌ مینی
                                                                                                                                                                                                          

                                                            بۆ گوڤاری لاوانژوماره‌32 

 

 سه ر به خویی کوردستان یان...؟

 

 

 

 

  

ووڵاتی کوردستان به‌ رووبه‌ری خاکی 500هه‌زا رکیلۆمتری جوارگۆشه‌ و حه‌ شیمه‌ تی نێزیک 40تا50میلیۆن که‌سه‌ وه‌ خاوه‌ن گه‌لێ سامانی گرینگی وه‌ک ئاوی سه‌رزه‌وی وژێر زه‌وی و کانزا سروشتییه‌کان سامانی گرینگی نه‌وت …له‌ نێوان چه‌ ند ده‌سته‌ڵاتی زۆردار و زلهیزی ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناڤین هه‌روا به‌ به‌شبه‌شکراوی له‌ نیوانیان داماوه‌ ته‌وه.‌
به‌ دریژایی مێژووی کۆن وهاوچه‌رخ هه‌ر دوو ئیمپراتۆری ده‌وڵه‌تانی ئێران و عوسمانی و هه‌مدیس دیکتاتۆره‌کانی پاشی له‌به‌ر یه‌ک ترازانی هه‌ر دوو ئیمپراتۆریه‌ که‌ له‌به‌رانبه‌ر ویستی سه‌روه‌ری نه‌ته‌وه‌یی کورددا ڕاوه‌ستاون وسامانی کوردستانیان به‌ تاڵان بردوه‌. گه‌لی کوردیش له‌ پێناوی ویست و مه‌به‌ستی ره‌وای رزگاربوونی دا له‌ ژێرچنگی داگیرکه‌رانی ئاووخاکیدا هه‌ر واچاوی بریوه‌ته‌ خه‌ون و خولیای سازکردنی کیانی نه‌ته‌وه‌یی خۆی چونکه‌ زۆردارانی ئاماژه‌پێدرا و هه‌رگیز به‌ وه‌رازی نه‌بوون له‌ پرۆژه‌ی ده‌سه‌ڵاتداره‌ تییان به‌ کورد به‌شێکی هه‌رچه‌ند بچوکیش له‌ ده‌ سته‌ڵاته‌که‌یان پێبده‌ن به‌ڵکو هه‌ڵاواردنێکی به‌ ئاشکرای کورد ته‌نانه‌ت له‌ مافی هاووڵاتی بوونی ئه‌م پێکهاتانه‌ش دا هه‌موو کات پراکتیکی ترین هه‌لوێستیان بووه‌. هه‌موو جۆره‌ هه‌ڵاواردنێکی ئابووری، کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، فه‌رهه‌نگی، ره‌گه‌زی، نه‌ته‌وایه‌تی... بۆته‌ گرینگترین هۆکاری سووربوونی نه‌ته‌وه‌ی کورد بۆداکۆکیی له‌ ماف ومانی خۆی.
کێشه‌ی کورد له‌ گشت گۆرانکارییه‌کانی ناوچه‌ دا ناوه‌ندی باس وراوێژی داگیر که‌ران و سیاسه‌تڤانانی نێوده‌وڵه‌تی بووه‌ مێژووی لێوان لێوی له‌ غه‌در و زۆرداری داگیرکه‌ران وخه‌بات وبه‌رخۆدانی نه‌ته‌وه‌ ی کورد و لایه‌نی دژبه‌ری پێکهێنه‌ری ئه‌م مێژووه‌ن که‌ قسه‌ی کۆتایی بۆ گووتنی ئه‌م مێژوویه‌ ئه‌وه‌یه‌ کورد ئه‌بێ رزگاربێ.
هه‌تا هه‌ڵوه‌شانی ئیمپراتۆری عوسمانی کوردستان که‌ ته‌نیا له‌به‌ینی دوو زلهێزی ئێران و عوسمانی دا دابه‌ش کرابوو به‌درێژایی ناکۆکییه‌کانی نێوانیان کورد پارسه‌نگی هێزی لاوازبوونی هه‌ردوو ده‌سته‌ڵاتی ناوه‌ندی بوو له‌م لاشه‌وه‌ کارتی براوه‌ی عوسمانی له‌ ناکۆکییه‌کانی له‌گه‌ڵ ئێراندا بوو. هاوکاتی خه‌باتی تورکه‌کانی گه‌نج بۆ دامه‌زرانی کۆماری تورکیه‌ له‌ ده‌یه‌ی بیسته‌می سه‌ده‌ی بیسته‌م دا کورده‌کان ده‌بنه‌ گه‌وره‌ترین هاوپه‌یمانیان و له‌گه‌ڵ به‌ ده‌سته‌ڵات گه‌یشتنی تورکه‌کانی گه‌نج و له‌به‌ریه‌ک هه‌ڵوه‌شانی ئیمپراتۆری عوسمانی و دامه‌زرانی دوو ووڵاتی عێراق و سوریه‌ سه‌ره‌ڕای گشت  واده‌ و به‌ڵێنی ناسیۆنالیسته‌ تورکه‌کان هه‌موو ئه‌و وادانه‌ی که‌ پێشتر   به‌ کوردییان دا بوو له‌ بیری ده‌که‌ ن و له‌گه‌ڵ گه‌یشتنیان به‌ ده‌سته‌ڵات ناسیۆنالیزمی ئارمانجخوازی تورک ده‌بێته‌ ناسیۆنالیزمی هێرشبه‌ر و نه‌ک په‌یمانی سڤیه‌ر که‌ واده‌ی واده‌ی ده‌سته‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی کوردی ده‌چه‌سپاند جێبه‌جێ نه‌کرا به‌ڵکوو گرێ به‌ستی لۆزان به‌پیلانی ناسیۆنالیسته‌ ده‌مارگرژه‌کانی تورک و هێزه‌ کلۆنیالیستییه‌کانی رۆژئاوایی بریارده‌رێ بی مافێکی تر به‌سه‌ر کورددا ده‌بی و هه‌رچه‌شنه ویستێکی نه‌ته‌وه‌ی کوردبۆ دامه‌زراندنی ده‌سته‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی خۆی دا به‌ گرێبه‌سته‌ نه‌هێنی و ئاشکراکان هه‌ڵده‌وه‌شێته‌ ‌و ڕووپه‌ڕه‌یه‌کی تراژدیکی تر ده‌ ست پێده‌کاته‌وه‌.
به‌ پێکهاتنی دوو ووڵاتی تازه‌ی عێراق و سوریه‌ کوردستا ن ئه‌مجار به‌فه‌رمی له‌ نێوان چوار ده‌سته‌ڵاتی‌ ئێران تورکیه‌ عێراق سوریه‌دا دابه‌ش ده‌بێ خه‌باتی کورد بۆ ده‌سته‌به‌ری ئامانجه‌کانی سه‌رله‌نوێ ده‌ست پێده‌کاته‌وه‌.
ده‌سته‌ڵاته‌ یه‌ک له‌دوای یه‌که‌کانی عێراق بۆزاڵبوونی ده‌سه‌ڵاتیان به‌ سه‌ر ئه‌وی تردا هه‌موو ڕایه‌ک له‌ کورد وه‌ک پارسه‌نگی هێز له‌ به‌رانبه‌ر یه‌کتردا که‌ڵک وه‌رده‌گرن هه‌ر که‌ده‌گه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات ئه‌وانیش به‌ شێوازێکی تر کورد سه‌رکووت ده‌که‌ن.
هه‌رچوار پێکهاته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌تیه‌کانی داسه‌پاوو به‌ سه‌ر کوردستاندا له‌گه‌ڵ هه‌موو جیاوازییه‌کیان له‌گه‌ڵ یه‌کتر دیسان له‌ سه‌ر پێشیلکردنی مافی کورد کۆک ده‌بن و له‌م پێوه‌ندییه‌ دا ئیستراتیژی هاوبه‌ش په‌یره‌ و ده‌که‌ن به‌م پێیه‌ ئیئتلافی داگیر که‌رانی ووڵاتی کوردستان پێکدێنن و سه‌ڕه‌ڕای گه‌یشتنیان به‌ئه‌نجامی بی ده‌رئه‌نجامی ره‌وشی رێکاری نیزامی له‌هه‌مبه‌ر دۆزی کورددا هه‌مدیس له‌سه‌ر ئه‌م شێوازه‌یان پێداگرن وبه‌راشکاوی نکۆڵی له‌ بوونی نه‌ته‌وه‌ی خاوه‌ن شارستانییه‌ ت و خاوه‌ن خاکوو مێژوو و هه‌موو پێناسه‌ی نه‌ته‌وه‌ی کورد ده‌که‌ ن.
له‌ باکووری کوردستان به‌ زۆره‌ملی کورد به‌ تورکی کێوی و بێبه‌ش ته‌نانه‌ت له‌ مافی ناسیۆنالیزمی "حقوقی"دێنه‌ ئه‌ژمار و بزووتنه‌وه‌که‌ی له‌م به‌شه‌دا به‌ ترۆریسم ناوزه‌ دده‌که‌ن.
کورده‌کانی رۆژهه‌ڵاتی کوردستان له‌ لایان هه‌ردوو ده‌سته‌ڵاتی پاشایه‌تی و ئیسلامیه‌وه‌ به‌ توندترین شێوه‌ سه‌رکوت کراون سه‌ره‌رای به‌شداریی ئاکتیڤیان له‌ راپه‌رینی 1357ی هه‌تاویدا چه‌ند مانگ دواتر له‌لایه‌ن "ولی امر مسلمین جهان "فه‌رمانی جیهادییان به‌سه‌ردا ده‌سه‌پی.
کورده‌کانی باشووری کوردستان به‌ پیلانی سیاسه‌تی به‌عه‌ره‌بکردنی باشووری کوردستان و ره‌چاوکردنی به‌ربڵاوترین زه‌بر و زه‌نگ و سه‌رکوتگه‌رییه‌ک به‌ هۆیی ده‌ سته‌ڵاتی به‌عسه‌وه‌ ئه‌نفال و ما ڵبه‌ده‌رکرا و ن.
ده‌وڵه‌تی سووریه‌ش له‌ قافله‌ی ئه‌م سه‌رکووتگه‌رییه‌ جینه‌ماوه‌.
دارێژه‌رانی زلهێزی  سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی به‌چه‌ندان جار و پتر له‌ راستای به‌رژه‌وه‌ندی دیکتاتۆره‌ خۆسه‌پێنه‌کاندا هه‌نگاویان هه‌ڵگرتووه.‌
هه‌موو ئاکامی خه‌باتی کورد ڕه‌چاوکردنی هه‌رچی زیاتری ره‌وشی ژینۆسایید له‌لایان زۆرداران و به‌ربه‌ره‌کانی کردنی کورد له‌ هه‌مبه‌ریدا بووه.‌
دۆزی کورد له‌ هه‌لی خۆی دا به‌که‌ڵک وه‌رگرتنی له‌ناکۆکییه‌کانی دوژمنانی داکووره‌ی خه‌باتی خۆی به‌گه‌رمی راگرتووه‌ ته‌نیا پشتیوانی نه‌ته‌وه‌ی کورد ئیراده‌ی نه‌ته‌وایه‌تییان و دۆخی ناکۆکی نێوان زۆرداران و3شه‌ری گه‌وره‌ی نێوده‌وڵه‌تی واته‌ شه‌ری یه‌که‌م و دووهه‌م و شه‌ری که‌نداو که‌ شوێندانه‌رییان له‌ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی کورد هه‌بووه‌ و فاکتۆری سه‌ره‌کی ئه‌م پرسه‌ بوون ئه‌مه‌ش به‌م هۆیه‌ وه‌ دیکتاتۆرانی زاڵ به‌ سه‌ر کوردستاندا له‌ به‌رمه‌یلی پاوانخوازانه‌ یان هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌کانیان کێشاوه‌ته ‌گۆره‌پانی رۆژهه‌ڵاتی نێو ه‌راسته‌وه‌ که‌ له‌گه‌ڵ سازبوونی به‌ره‌ی شه‌ری ده‌ره‌کی هه‌لی خۆرێکخستنی بزووتنه‌وه‌یی کورد ره‌خساوه‌.
شه‌ری 8 ساڵه‌ی نێوان ئێران و عێراق هه‌لی خه‌باتێکی گه‌رم و گوری چه‌کداری له‌هه‌ر دوو به‌شی باشوور و رۆژهه‌ڵاتی کوردستان ده‌ره‌خسێنی "سیاسه‌تی دووژمنی دووژمنه‌که‌م دۆستی منه‌" بۆ ساڵانێک وه‌ک به‌شێک له‌ تاکتیکی سیاسی کورد خۆی ده‌سه‌پێنی له‌ ململانییه‌ نیزامی وسیاسیه‌کانی دوو ده‌سه‌ڵاتی ئێران و عێراق له‌و سه‌روبه‌نده‌دا رێکخراوه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌کانی هه‌ردووبه‌شی کوردستان ده‌بنه‌ هێزی راگرتنی پارسه‌نگی نێوانیان و وه‌ک فاکتۆری سه‌رده‌می شه‌ریان ئاشتی دێنه‌ ئه‌ژمار.
داوبه‌دوای کۆتایی شه‌ری دوولایه‌نی ئاماژه‌ پێدراو ده‌سه‌ڵاتدارانی ئایینی تاران ده‌ ست ده‌خه‌نه‌ کاروباری ووڵاتانی دراوسێ و به‌تایبه‌تی بۆپه‌ره‌پیدانی بیرۆکه‌ی فه‌نده‌منتالیزمی ئیسلامی له‌ ووڵاتی تورکیه‌ وبۆ هه‌ناردنی شۆرشی ئیسلامی بۆ ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌کانی ئیران مه‌جاڵی نیوه‌ پشوویه‌ک وه‌به‌رجه‌سته‌ی بزوتنه‌وه‌ی کورددا دێته‌وه‌ به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌مووئه‌ وتایبه‌تمه‌ندییه‌ ناته‌با و دژبه‌یه‌کانه‌ی دووسیستمی ده‌سته‌ڵاتدارێتی ئیران و تورکیه‌ و رۆڵ و پێگه‌یان له‌ سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی دا هه‌مدیس له‌ سه‌ر کێشه‌ی کورد و روانینه‌کان له‌ هه‌مبه‌ری دا یه‌کراده‌بن.
کێشه‌ی نێوان سورییه‌ و تورکیه‌ بۆ ساڵانێک ده‌ره‌تانی چالاکی سیاسی و نیزامی و رێکخراوه‌یی به‌ هۆی p.k.kوه‌ به‌ گه‌لی کورد له‌ باکووری کوردستان ده‌دا.
له‌گه‌ڵ هه‌موو ناته‌باییه‌کانی هه‌رچوار ده‌وڵه‌ته‌ی که‌ کوردستانیان داگیر کردووه‌ به‌ چه‌ندین گرێبه‌ستی ئاشکرا و نه‌هێنی له‌ نێوانیان دا واژۆ ده‌کرێ که‌ به‌ راشکاوی به‌ڵێنی  سه‌رکووتی بزووتنه‌وه‌ی کورد ده‌ده‌ن.
به‌ هۆی ده‌ سدرێژیه‌کانی رژیمی عێراق بۆ سه‌رسه‌روه‌ری وڵاتی کویت مه‌جاڵی هاتنه‌ مه‌یدانی ئامریکا وهێزه‌ هاوپه‌یمانه‌کان ده‌ره‌خسێ و له‌ئه‌نجامی رووداوه‌کانی 11ی سپتامبر و دواتری دا دووبه‌ره‌ی ترۆر و دژه‌ ترۆر خۆ رێکده‌خه‌ن هێزه‌ رۆژئاواییه‌کان پێده‌نێنه‌ رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌راست و یه‌کێک له‌  پرۆژه‌کانیان له‌ سه‌ر کارلابردنی دیکتاتۆری عێراق ئه‌بێ و تێدا سه‌رده‌که‌ون.
نه‌ته‌وه‌ی کورد له‌م دۆخه‌دا سیمای ئازادی و دیمۆکراسی به‌ بزوتنه‌وه‌ ره‌واکه‌ی ده‌به‌خشێ و له‌ به‌ره‌ی دژه‌ ترۆر دا جێده‌ گرێ و کۆمه‌لێک وه‌رچه‌رخانی گرینگ پێکدێن.
دوو ده‌سته‌ڵاتی کۆماری ئیسلامی و سوورییه‌ به‌ هۆی دژایه‌تییان له‌ پرۆژه‌ی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ راستی گه‌وره‌ وداڵده‌دانی ترۆریستان وه‌ک دوو ناوه‌ندی دژه‌ته‌ناهی دێنه‌ ئه‌ژمار و به‌ هۆی به‌شداری نه‌کردنی ئه‌کتیڤی ووڵاتی تورکیه‌ له‌ به‌ره‌ی هاوپه‌یمانیی هیزه‌ رۆژئاواییه‌کان کۆمه‌ڵێک گۆرانکاری نوێ دێنه‌ ئاراوه‌ و له‌ کایه‌ی سیاسی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ راسته‌وه‌ ده‌ور ده‌گێرن.
بزووتنه‌وه‌ی کورد به‌ هۆی گۆرانکارییه‌ سیاسیه‌کانی ووڵاتی عێراق و گه‌یشتنی کورد له‌ باشووری کوردستاندا به‌ نێوه‌ده‌سته‌ڵاتێکی خۆی جۆش و خرۆش ده‌گرێ. چاک یان خراپ؟ کورده‌کان ده‌بنه‌ هاوپه‌یمانی ئامریکا و هێزه‌ هاوپه‌یمانه‌کانی به‌ڵام له‌و دۆخه‌ش دا چاره‌نووسی باکووری کوردستان به‌ هۆی سیاسه‌تی بانێک و دوو هه‌وایی ئامریکاییه‌کان پرسیار ده‌خولقێنن. ده‌سه‌ڵاتداره‌ ده‌ره‌کییه‌کانی عێراق تا هه‌نووکه‌ش روون نییه‌ کورد له‌ پرۆژه‌کانیاندا خاوه‌نی کام پێگه‌ ده‌بێ؟ چاره‌ نووسی باشووری کوردستان چی به‌سه‌ردێ؟ ناروونه‌. ئایا ئامرییه‌کایه‌کان له‌ عێراق چۆن له‌گه‌ڵ کێشه‌ کورد هه‌ڵده‌که‌ن؟ له‌مابه‌ینی دوو بۆچونی خۆشباوه‌ری سیاسی کوردستانیه‌کان و روانینی تاریک بینی سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵوێستی رۆژئاواییه‌کان له‌ چاره‌نووسی کورد قسه‌ ده‌ کرێ
چاره‌نووسی شاری گرینگ و گه‌لێک ئیستراتیژیکی که‌رکوک به ‌چاره‌سه‌ر نه‌کراوی ماوه‌ته‌وه‌ و ئه‌مرۆ و سبه‌ی پێده‌کرێ ده‌ستێوه‌ردانه‌ به‌ ئاشکراکانی ئێران و تورکیه‌ له‌ کاروباری باشوری کوردستان به‌به‌رچاوی ئامریکایه‌کانه‌وه‌ پرسیار هروژێنن ئامریکایه‌کان له‌مه‌رچاره‌سه‌ری دیمو کراتیکی گرفته‌کانی کورد تا هه‌نوکه‌ هه‌ڵوێستی نیوه‌ چڵیان گرتووه‌ له‌ کرده‌وه‌ش دا واده‌نوێنێ کورده‌کان له‌م بازاره‌ شێواوه‌ی کێشه‌کانی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌راست نه‌که‌ونه‌بازنه‌ی ئه‌و پرۆژانه‌ی که‌له‌ ده‌یه‌ی رابردوودا خه‌ڵکی کوردییان پێوه‌ سه‌رقاڵ کردبوو.
ده‌مێنێته‌وه‌ فاکتۆری ناوخۆیی هێزه‌ سه‌ره‌کیه‌کانی ده‌سه‌ڵاتداری باشووریی کوردستان له‌گه‌ڵ قه‌یرانی ره‌وایی به‌رده‌م ویستی کۆمه‌ڵگادا  به‌ره‌ورووبوون  کۆمه‌ڵگا خوازیاری پێکهاته‌یه‌کی ده‌سه‌ڵاتی شیاوتره‌ و گازه‌نده‌یان له‌ ده‌سه‌ڵاتی هه‌نووکه‌یه‌ چونکه‌ به‌ هێزی ئه‌م فاکتۆره‌ ته‌م و مژه‌کانی فاکتۆری ده‌ره‌کی ده‌ره‌وێنێ.
هێزه‌ سیاسیه‌ کانی باشوور به‌ شی زۆری سیاسه‌ت کردنیان به‌ رووداوه‌کانی عێراقه‌وه‌ گرێداوه‌ بۆیه‌ خه‌ڵکی کوردستان له‌ زۆر بواره‌وه‌لێان ره‌خنه‌گرن.
چاره‌نووسی سیاسی رۆژهه‌ڵاتی کوردستان به‌ هه‌ڵوێسته‌ سیاسیه‌ و نیزامیه‌کانی ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێران و هێزه‌ رۆژئاواییه‌کانه‌ وه‌گرێدراوه‌ و له‌ سه‌رهێز و تواناییه‌کانی خه‌ڵکی کوردستان حیسابێک نه‌کراوه‌ و ئه‌م پوتانسیه‌له‌ به‌ هێزه‌ دوچاری هیستریای هه‌ڵوێستی ئامریکایه‌کان بوه‌ جۆریک فێرکردنی چاوله‌ده‌ستی بونی هێزه‌ ده‌ره‌کیه‌کان بۆته‌ بابه‌تێکی سروشتی. هێزه‌ سیاسیه‌ رێکخراوه‌ییه‌کانی ئه‌م به‌شه‌ سه‌ره‌رای کۆمه‌ڵێک خاڵی هاوبه‌شی تاکتیکی و ستراتیژیکی هاوبه‌ش نه‌یانتوانیوه‌ له‌ به‌ره‌یه‌کدا کۆببنه‌وه‌ به‌ گشتی نه‌یانتوانیوه‌ بزوتنه‌وه‌ی کورد رێکبخه‌ن. به‌ستینه‌ گشتی و تایبه‌تیه‌کانی خه‌باتی‌ سڤیل نه‌ بۆته‌ هیزی" بالفعل"سه‌ره‌رای فه‌راهه‌م بوونی به‌ستێنی رووخانی کۆماری ئیسلامی له‌ رۆژهه‌ڵاتی کوردستان هه‌نگاوێکی وا له‌ لایان ئۆپوزیسیۆنی کورده‌وه‌ هه‌ڵنه‌گیراوه‌. رێبه‌رانی بزووتنه‌وه‌ی ئه‌م به‌ شه‌ تاکتیکی زۆرترین ده‌سکه‌وتیان به‌ که‌مترین نرخ هه‌ڵبژاردوه‌ و چاوه‌رێی هاوئاهنگ کردنی خۆیان له‌گه‌ڵ هێزه‌ رۆژئاواییه‌کانی نه‌یاری کۆماری ئیسلامین.
به‌ هۆی پشتیوانی هێزه‌ رۆژئاوایه‌کان له‌ وڵاتی تورکیه‌ چاره‌ نووسی کورد ناروونه‌ خه‌باتی کورد له‌م به‌شه‌دا زۆرترین ده‌سکه‌وتی هێندیک ریفۆرم بووه‌. به‌داخه‌وه‌ PKKله‌‌ به‌ر زۆری ئه‌و گوشارانه‌ی به‌سه‌رێوه‌ بووه‌ نه‌یتوانیوه‌ پارسه‌نگی ته‌واوبی. له‌م لاشه‌وه‌ هێزه‌ ده‌ره‌کیه‌کانی رۆژئاوایی پ.ک.ک به‌ هێزیکی ترۆریستی ناوده‌بن له‌ گۆره‌پانی دیپلۆماسیش دا هێزه‌ ئۆپۆزیسیۆنیه‌کانی کوردی باکوور نه‌یانتوانیوه‌ گوتاری نه‌ته‌وه‌یی دیمۆکراتیکی خۆیان خاس پێناسه‌که‌ن.
د‌ۆخی سیاسی کوردستانی سووریه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌ی کورد له‌ دۆخی خۆ رێکخستنێکی رێژه‌یی دایه‌ نه‌یتوانیوه‌ گشت تواناییه‌کانی خۆی بخاته‌روو.
ئه‌ نجام:
سیستمی ده‌سه‌ڵاتی نا دیمۆکراتیک – پلۆراڵ له‌و  ووڵاتانه‌ی کوردستانیان به‌سه‌ردا، دابه‌شکرا وه‌مه‌جاڵی ده‌ستتێوه‌ردانی هێزه‌ ده‌ره‌کیه‌کانی له‌ هه‌مبه‌ر گرفتی کورده‌ و ‌ پێکهێناوه‌  ئه‌مه‌ش  وای کردوه‌ نه‌کورد خۆ ی نه‌ رۆژئاواییه‌کان له‌سه‌ر ئیراده‌ی نه‌ته‌وه‌یی کورد که‌ فاکته‌ری بنه‌ره‌تی ئه‌م کێشه‌یه‌ لێکدانه‌وه‌یان نه‌کردوه‌ له‌ ڕوویه‌کی تریشه‌ و ‌کورد به‌روونی پرۆژه‌ی مافی دیاری کردنی چاره‌نووسی نه‌خستۆته‌ روو. له‌ گوتاری زۆربه‌ی ریکخراوه‌ سیاسیه‌کانی کورد پرۆژه‌ی پێکهێنانی سیستمی دیمۆکراتیک – فیدراڵ له‌ ووڵاتانه‌ پێشنیار کراوه‌ به‌ڵام ئه‌مه‌ش پتر به‌ هه‌ڵوێستی لایه‌نه‌ غه‌یره‌ کوردییه‌کانه‌وه‌ گرێی خواردوه.‌
ئیتر کاتێ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ وه‌ڵامده‌ری کێشه‌ی کورد نه‌بوو دواتر چی؟
سه‌ربه‌خۆیی کوردستان ؟ یان سیستمی "کۆن فیدراڵی"ده‌وڵه‌تان کورد؟ یا ن ...؟
ئیراده‌، وشیاری ، به‌رژه‌وه‌ندی نه‌ته‌وایه‌تی کورد وه‌ڵامده‌ری بنه‌ره‌تین.
به‌ڵگه‌ نه‌ویسته‌ کورده‌کان نایشارنه‌وه‌ خولیای ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی – دیموکراتیکی خۆیانن و پێکهێنانی پێکهاته‌یه‌کی ده‌وڵه‌تی دیموکراتی ئیستراتیژی هه‌میشه‌ییانه‌.

          وه لَام               

 

به‌ هاری شیله‌ دا ری ئه‌ و ینم !

ده‌ پرسی لێم
"سنووری ووڵاتی ژینم کوێیه‌ ؟"
پێوا نه‌ یه‌ ک نییه‌ بیدۆزمه‌ وه‌
بیکه‌ مه‌ په‌ یما نه‌ و
 شه‌ را بی خه‌ ستی
خۆشه‌ ویستیتی تێدا بخۆمه‌ وه‌

                                          2005ره‌ زاامینی  

 

  هه‌نگ

 

ئه‌بمه‌ هه‌نگ
له‌ ژێر زه‌ختی‌ ، سمی‌
ئازاری‌ داسه‌پاوی‌ ئه‌مسال
شیله‌ی‌ ژه‌نگی‌
دزێوترین زامه‌کان
بۆ پلووره‌ی‌ خه‌بات
ده‌که‌مه‌ هه‌وێنی‌ تێکۆشان
                   ئه‌مجار

              ره‌زا ئه‌مینی‌
         کۆییه‌1385ی‌ هه‌تاوی‌

 

   پاکی‌

 

 

له‌ قوڵایی‌ زه‌لکاوی‌،دڕکاوی‌

هه‌ره‌س دا

چه‌قڵه‌ سه‌مای‌

که‌لتووری‌ فرت و فێڵ

داکۆکی‌ فریشته‌ی‌

ساکاری‌ پاکی‌

له‌ سێداره‌ دا

داڤگره‌ شه‌هیده‌کانی‌

مه‌مله‌که‌تی‌ بیری‌ پاسیڤ

حوکمی‌ ره‌جمی‌

قاتڵانی‌ هه‌وێردی‌

پاکییان

به‌گوێی‌ مێژوودا دا

                     

                     ره‌زا ئه‌مینی‌

                    کۆییه‌1384هه‌تاوی‌


   یه‌کێتی‌

 

 

 

گه‌ره‌کتانه‌

پشووی‌ژیان

له‌ هه‌واری‌ به‌هاری‌ به‌ختیاری‌

سروودی‌ سه‌رکه‌وتن بچرێ؟!

سینگی‌ کۆیله‌تیمان هه‌ڵدرێ؟!

با دژی‌ په‌تای‌ که‌رت بوون

سه‌رهه‌لًَبرین

بۆسه‌ربه‌ستی‌ نیشتمان

جێژنی‌ یه‌کێتیمان

رێز لێبگرین

            ره‌زا ئه‌مینی‌

       کۆییه‌1385هه‌تاوی‌


 بڤه‌

 

 

بڤه‌ ترسه‌..گومانه‌

په‌پوله‌کان فێری‌ بن تاوانه‌

ترسان له‌ گیران کوژران

بێ تامن

بێ ئاکامن

هۆره‌ی‌ گۆڕه‌پانی‌

خه‌باتی‌ گه‌لمانن

بڤه‌ له‌ گۆی‌ زه‌وی‌

هه‌ڵوێستی‌ فریشته‌کان بتارێنن

له‌ ده‌ریای‌ بیری‌

رۆڵه‌کانی‌ چاخی‌ سه‌رکه‌وتن

تۆوی‌ ژیربوون

خوورت بوون

به‌ چه‌وسانه‌وه‌ خوونه‌گربوون

بچێنن

                          ره‌زا ئه‌مینی‌


   ...

 

که‌ پرێسکه‌ی‌ شه‌ونامه‌ی‌ هیوای‌ دیلت کرده‌وه‌

خۆت له‌ ئامێزی‌

بووکی‌ هه‌ڵبه‌سته‌دڕه‌کانی‌ دادیته‌وه‌

که‌ له‌شی‌ شلک و ناسکی‌

وشه‌کان..

به‌رامه‌ی‌ سڕیان نوانده‌وه‌

بمبوره‌

ته‌نیا

دیلی‌ ئازای‌ ترساو

له‌ سامی‌ به‌زین و

تیتاڵی‌ شه‌وه‌ زه‌نگی‌ سه‌رنه‌وی‌ بوون

بۆ ماڵی‌ شه‌ونامه‌ی‌ "دیل رێی‌ هه‌یه‌

                                      ره‌زائه‌مینی‌   

   1383                                    هه‌تاوی‌ 


Sex    کر

 

 

 

 

خه‌لووز رووی‌ "روسبی‌"کڕ

رێگر..

که‌ شیله‌ی‌ له‌شمت هه‌لێنجا

گووڵی‌ ناسکی‌ جوانیمت

به‌ده‌م دڕکی‌ ناحه‌زی‌ هه‌وه‌س دا

که‌ شاڵاوی‌ دڕی‌

ده‌سدرێژیت..

ره‌پێچی‌ دا

کاڵای‌ هه‌راجی‌ من

بۆsex فرۆشی‌

کۆیله‌(ژن)

تف له‌م سه‌ودایه‌

قێزله‌م یاسایه‌

ئه‌رێ؟

 له‌ ویژدانی‌ تۆپیوت دا

چی‌ به‌ دیاری‌ پێت دا؟

                            ره‌زا ئه‌مینی‌

                        کۆییه‌2006زایینی‌


               ولَات 

کیاکساری‌ لاسارم بۆ ئه‌ستاندنی‌ ده‌سه‌ڵات

 منی‌ ئه‌وینداری‌ پێناسه‌م خاک ولات

 سواری‌ ئه‌سپی‌ تۆری‌

روو له‌ هه‌ڵدێری‌

 هه‌ڵه‌ی‌ وا ناکه‌م نه‌که‌م بروا که‌م

 ئالای‌ کوردستان هه‌لکه‌م

 که‌ کوردستانم ده‌نگی‌ سه‌ربه‌خۆیی هه‌ڵبریوه‌

سه‌نگی‌ له‌ گۆمی‌ بێده‌نگی‌ ڕاناکه‌م

هه‌رگیز ئه‌من

                                  

                                  

                           ره‌زا ئه‌مینی‌

                           کۆیه‌2007


خۆکوژی‌

ئه‌وین له‌ دڵتا،تۆزی‌ ته‌می‌

مه‌رگی‌ ناوێ

تۆوی‌ شه‌می‌ شایی

له‌ وێرانه‌ شه‌پۆڕی‌

کۆشکی‌ ناخت باوێ

له‌ ئاسۆی تاسه‌تا

سێره‌ی‌ بۆسه‌ی‌

 بۆ سۆیی تۆفانی‌ مردن ده‌رئاوێ

چا!!

شه‌پۆلی‌ ره‌شبه‌ڵه‌کی

وزه‌ و بزه‌ی‌ "اخوان پالپ"

چۆن خۆ له‌ دێمه‌کاری‌

داخت داوێ‌:

"دوستان‌ودشمنانم را میشناسم من

زندگی‌ را دوست میدارم

مرگ را دشمن"

   

                   ره‌زا ئه‌مینی‌

                  کوَییه‌2006


به‌هاری‌ به‌ندیخانه‌

  

  به‌هاره‌ هاڕی‌ گه‌رم و گورِی‌ شیعری‌ شنه‌یی. هاواری‌ گرفه‌ی‌ و گری‌ په‌خشانی‌ خه‌نه‌یی چیرۆکی‌ په‌مه‌یی..

له‌ ژوانگه‌ی‌ ڕاسانه‌وه‌ی‌ ئه‌وین و تین سه‌روی‌ سروودی‌ سه‌ربه‌ستی‌ هه‌ڵبڕینه‌.

هه‌ستیار له‌ به‌هه‌شتی‌ سروشتا خه‌ریکی‌ گوڵ چنینه‌.ده‌سته‌ملانی‌ بووکی‌ دڵته‌ری‌ خه‌یالێتی‌ بۆنی‌ له‌شی‌ شلک و ناسکی‌ ئایه‌تی‌ بێنه‌هایه‌تی‌ ژیانی‌ شه‌پۆلی‌ هه‌ڵچووی‌ سه‌ر له‌ هه‌ردی‌ پرشگ سواوێتی‌.

کچی‌ وشه‌ی‌ ده‌م ته‌نک و ته‌نگ سینگ خه‌ده‌نگ دۆی‌ ده‌ستی‌ خه‌یاڵی‌ ئاڵن .بۆشایی شه‌ونامه‌ی‌ هیوای‌ دیل دیلانگێری‌ به‌زمن.

به‌لام شیرن بزه‌م لێره‌ بۆشێداره‌ بۆنی‌ گه‌نیوی‌ هۆشی‌ بۆشی‌ به‌ندیوان به‌ سه‌ر گۆریچه‌ی‌ مه‌رگ و سللول دا زاله‌ ..

به‌زین له‌ ته‌نگ و تاریکی‌ ئێره‌ بزره‌. باوه‌ر سه‌ربزێوه‌ .به‌ گژداچوونه‌ شه‌ره‌ سه‌ودای‌ سه‌ربه‌سه‌ره‌ ئاڵ و وێری‌ مه‌رگ و ژیان په‌یامهێنه‌رانی‌ په‌تای‌ ئاشتی‌ مه‌رگ و ژین  داهێنه‌رانی‌ چه‌کی‌ ته‌وژمی‌ ژان و ئازارای‌ ژیان به‌ره‌و خنکاندنی‌ ژین رێده‌که‌ن سنووری‌ ده‌سکرد رێکده‌خه‌ن سه‌ودای‌ سه‌رشۆری‌ به‌ سه‌ربه‌رزی‌ ده‌که‌ن له‌ ولاتی‌ ره‌شیاندا ته‌م به‌ سه‌ر شان و ملدا دیلانی‌ به‌زمی‌ سه‌رشۆڕییه‌ له‌ سه‌رزه‌مینی‌ سپی‌ ئێمه‌ش دا سه‌ربه‌رزی‌ سروودی‌ سه‌ر شۆڕی ده‌ڵێ‌

لێره‌ دیل ده‌بێ هه‌ژێنه‌ری‌ گۆمی‌ بێده‌نگی‌ گۆڕستانی‌ دیلخانه‌ بێ هه‌وێنی‌ گری‌ ژیانی‌ بۆ گیانی‌ نه‌مان بێ سامی‌ به‌زین لێی‌ بزر و خووی‌ سه‌ربزێوی‌ هان و هه‌ناسه‌ی‌ هه‌موان بێ ئه‌بێ شنه‌ی‌ حه‌ماسه‌ی‌ تێکۆشان ره‌مزی‌ گوڕو تین په‌یمانی‌ کوت و پڕی‌ هه‌ڵکشان بێ ئه‌شێ‌پارێزه‌ری‌ ئامانجه‌ سه‌وزه‌کان بێ.

تاده‌توانێ ده‌بێ‌وا بێ:

هراسه‌ اراجیف نبافد هزیان نسراید باصیاد سرافکندگی‌ بگلاویزد و هراینه‌ سرفرازی‌ چشد کوله‌ بار تحقیرات و یاسها را فروافکند. جهت فروریزی دیوار استبداد خودباوری‌ را ستاید. هرکول وار عزم راسخش را جزم نماید .و در ره‌ زندگی‌ استوار گام نهد. تا سرانجام دراین ستیز ستمگران گریزان درقهر قحر اتش مقاومتش له‌ شوند و او پیروز پیروز..

به‌لام خۆشه‌ویسته‌که‌م لێره‌ وشه‌ی‌ هێدی‌ به‌هاری‌ که‌لبچه‌ی‌ ژه‌هری‌ زۆردارین بۆیه‌ بمبوره‌ بۆ به‌هاری‌ ئه‌مجاره‌ هه‌روشه‌ی‌ ژه‌هر و ژان ده‌نووسمه‌وه‌. به‌ جوانی‌ له‌ ناحه‌زی‌ به‌هاری‌ به‌ندیخانه‌ و ئه‌ژدیهاکی‌ سه‌رده‌ممان بۆت ده‌دوێمه‌وه‌:

ئیمه‌ی‌ سپی‌ له‌ گه‌ل مه‌رگی‌ ره‌شی‌ شه‌وپه‌ره‌ستان سه‌ر هه‌ڵده‌برینه‌وه‌..

له‌ وه‌رزی‌ به‌هارێکی‌ ئه‌وتۆ دا له‌ به‌هار و گوڵ و خه‌نده‌ بۆت ده‌دوێمه‌وه‌ ..

                                                   ره‌زا ئه‌مینی‌

                                         به‌ندیخانه‌ی‌ ناوه‌ندی‌ مه‌هاباد

                                             به‌هاری‌ ۱۳۸۳هه‌تاوی‌ 

 

رێبه‌ندانه‌
کلوو، کلوو شانازی‌ به‌ له‌نجه‌‌و نازه‌وه‌ ، به‌ سه‌ر چوارچرا دا ده‌بارێ‌، داده‌بارێ‌‌و له‌ زه‌ماوه‌ندی‌ زاوای‌ خه‌ونی‌ کورد‌و بووکی‌ کێل گه‌ردنی‌ کۆمار ،دۆی‌ ده‌ستی‌ تاسه‌ی‌ پاڵه‌‌و ره‌نجده‌ره‌.
رێبه‌ندانه‌
قووڵقووڵاغ، زاوابووک‌و خه‌زایی، کووچکاوری‌ ئاگرێکن ،ده‌مێکه‌ له‌ هه‌ناوی‌ گڕاوی‌ کورده‌وه‌، نێڵه‌ نێڵێتی‌.
رێبه‌ندانه‌، رێبه‌ندان
نیشتیمان سه‌ر‌و پرچی‌ سپی‌ په‌خش‌و په‌رێشان کردووه‌ . ده‌ست‌و په‌نجه‌ی‌ له‌ خه‌نه‌ گرتووه‌.
ئه‌مڕۆ خه‌نه‌به‌ندانه‌،خه‌نه‌به‌ندان! گۆوه‌نده‌، گۆوه‌ند!
ئاپورای‌، جه‌ماوه‌ر شه‌پۆلان ده‌دا، شه‌پۆل! له‌ هه‌موو لاوه‌ به‌ره‌و بورکانی‌ شۆرشی‌ کورد(سابڵاغ) که‌وتوونه‌ رێ، چاوه‌رێن، چاوه‌رێ‌... پێشه‌وا بێ ، ئاڵای‌ کوردستان هه‌ڵکرێ‌.
ئه‌مرۆ ئه‌سپه‌ شێی‌ شۆرشه‌ ده‌ئاژوێ‌ ده‌ئاژوێ‌ کاروانی‌ خولیای‌ کورد بگاته‌ جێ‌.
ئه‌مڕۆ مه‌هاباد ده‌ڵاقه‌ی‌ ئاسۆی‌ سه‌ربه‌ستی‌ له‌ سه‌ر گازه‌رای‌ پشت کردۆته‌وه‌. له‌ هیچ ره‌شه‌با‌و شێبایه‌ک ناپرینگێته‌وه‌ ئه‌مرۆ ده‌بێ‌ ئاڵای‌ کورد، بشه‌کێته‌وه‌.
له‌ مێژ بوو، ئاواته‌ سووره‌کان سیس ده‌بوون‌و هه‌ڵده‌وه‌رن .
له‌ مێژبوو، نیشتیمان به‌ره‌ژانی‌ به‌ کۆرپه‌یه‌که‌وه‌ گرتوبوو.
مزگێنی‌ بێ‌ ئه‌مڕۆ کۆماری‌ کوردستان له‌ دایک بوو.
 مزگێنی‌ بێ‌ ئه‌مڕۆ کۆماری‌ کوردستان له‌ دایک بوو.


پوشپه‌ر‌و شه‌و تینووی‌ خوێنی‌ یه‌ڵدای‌ هه‌تاون

یه‌ڵدا رازی‌ نازی‌ گزینگی‌ هه‌تاوه‌. هێمای‌ راسانه‌وه‌ی‌ بارانی ئه‌وینێکی‌ هه‌نگاو وه‌ تاوه‌.شه‌وی‌ یه‌ڵدا شه‌مه‌. په‌پووله‌ی‌ ئازادی‌ له‌ ده‌وری‌ تاوڵی‌ ،تاسه‌ی‌ بۆ هه‌ناسه‌ی‌ کورد هه‌ڵداوه‌.بازی‌ پێغه‌مبه‌ری‌ ئاشتی‌ قاسملووی‌ هزرنوێیه‌، ده‌غل‌و دانی‌ سه‌وزه‌، رواوه‌.یه‌ڵدا په‌یامی‌ له‌ دایک بوونی‌ گزینگێکه‌ که‌ تێده‌کۆشێ‌ تریفه‌ی‌ شیرینی‌ به‌ نیشتمان ببه‌خشێ‌ .ئه‌م گڕه‌ سه‌وزه‌ له‌ گه‌ڵ خودا رواوه‌. سه‌وزه‌لانی‌ ئامانجی‌ کوردستان خه‌مڵاوه‌. قاسملوو نه‌وه‌ی‌ نوێیه‌ له‌ جه‌سته‌ی‌ زامه‌وه‌ زاوه‌.ئه‌وینی‌ کۆڵووییه‌. تێده‌کۆشێ‌ له‌ شعووری‌ وه‌رزی‌ لایه‌قی‌ روناکی‌ له‌ پرشنگ بدوێ‌. رێبوارێکی‌ پێناسه‌ تاڵان کراوه‌، به‌ ده‌وری‌ شه‌می‌ مێژووی‌ هه‌ڵپروکاوا هه‌ڵورسکاوه‌.بۆ ئه‌وه‌ی‌ مێژوو به‌ سه‌ر سبه‌ی‌ دا نه‌رووخێ .به‌رخوودان له‌ مردن دا نه‌خنکێ‌ ..هاتووه‌ په‌تای‌ سته‌م هه‌ڵگری‌ فرێداوه‌ به‌ هه‌ڵوێستی‌ سووری‌ سته‌م نه‌ویستی‌ ئاگری‌ له‌ دڕک‌و داڵی‌ خه‌ونه‌کانی‌ خوداوه‌ندی‌ چه‌وسانه‌وه‌ به‌رداوه‌.هاتووه‌ به‌ گژ شه‌و په‌رستان دا بێته‌وه‌ وانه‌ی‌ تێکشکان نالێته‌وه‌ قاسملووی‌ هه‌تاوه‌ ‌و ناتوێته‌وه‌.

نووری‌ ره‌شی‌ شه‌واره‌ سمی‌ سه‌ر شێتی‌ تینووی‌ خوێنی‌ قاسملووی‌ هه‌تاوه‌. سه‌ری‌ پڕ شه‌ڕ‌و شووڕی‌ مه‌ستی‌ فرمێسکی‌ چاوه‌. بۆسه‌ی‌ په‌یاغه‌ ته‌زووی‌ سڕی‌ داوه‌.

مامۆستا چرا !

پووشپه‌ره‌ پووشپه‌ر..

نه‌که‌ی‌ بروا به‌ شه‌و که‌ی‌! ئه‌بێ ده‌ست‌و تفه‌نگ رێکه‌ی‌! ئه‌م رێیه‌ چڕه‌ ئه‌م وه‌رزه‌ هه‌ڵدێره‌ هه‌ڵدێر، ئه‌م رژدانه‌ ئازارن، جه‌سته‌ی‌ ئازادی‌ هه‌لا هه‌لا ده‌که‌ن ،له‌شی‌ هه‌تاو هه‌نجن هه‌نجن ده‌که‌ن .کرێوه‌ن به‌رێوه‌ن ته‌زووی‌ سڕی‌ مه‌رگ به‌ سه‌ر وه‌رزی‌ به‌هار‌و پرشنگ داده‌که‌ن.

مامۆستا بروا!

پووشپه‌ره‌ پووشپه‌ر ..

ئه‌م شه‌وه‌ زه‌نگانه‌ تۆی‌ هه‌تاو شه‌هید ده‌که‌ن

مامۆستا هیوا!

ئه‌وانه‌ خوای‌ زام‌و ئازاری‌ تاسانی‌ مێژوون .گورگه‌ مێشن. رنووی‌ شه‌وه‌ی‌ شه‌ون .شه‌ر به‌ هه‌تاو ده‌فرۆشن .تروسکه‌‌و روناکی‌ هه‌ڵده‌لووشن .داخ که‌سه‌ر به‌ کورد ده‌نۆشن. شه‌مشه‌مه‌ کوێره‌ن .شه‌م تۆرێنن .ئازادی‌ ده‌خنکێنن .هه‌ڵۆ ده‌گلێنن. ته‌لانی‌ ژان‌و ئازاری‌ ژینن .پف له‌ چرا ده‌که‌ن .هیوا خامۆش ده‌که‌ن .هه‌ناسه‌ ونجر ونجر ده‌که‌ن .

دایه‌ نیشتمان تاجه‌ گووڵینه‌ی‌ ئاڵای‌ کوردستان به‌ ده‌سته‌وه‌، له‌ سه‌ر کێلی‌ هه‌تاوه‌وه‌ ،وا سه‌رداری‌ نازداری‌ دمکراتم ده‌دوێنێته‌وه‌.

مامۆستا قاسملوو !

هه‌تاوی‌ بیرت هه‌ر ده‌م دڕ به‌ تۆفی‌ شه‌وه‌ زه‌نگی‌ بێدادی‌ ده‌دا .سروه‌ی‌ رێبازی‌ ئازیزت له‌ گه‌ڵ له‌ دایک بوونی‌ زارۆکانی‌ کورد به‌ تاو خۆ به‌ جه‌سته‌یان دا ده‌کا.

به‌ بۆنه‌ی‌ 18 ساله‌ی‌ شه‌هیدبوونی‌ قاسملوو

ره‌زا ئه‌مینی‌

کۆیه‌ 22/4/1386


وه‌رزی‌ ئاشقی‌ ئه‌مجاره‌

شه‌وه‌ زنگێکه‌ شه‌ڕانخێوی‌ نه‌شئه‌ی‌ شه‌و باوه‌ش باوه‌ش شێی‌ شه‌یداییمان هه‌ڵده‌لووشن .په‌تای‌ هاوتای‌ شیر له‌ مه‌مله‌که‌تی‌ ئه‌وین ده‌سوون .ئاسۆی‌ ئیمپراتۆری‌ روناکی‌ به‌ خۆله‌مێش ژینان ده‌به‌شن .کاروان کاروان شه‌پۆلی‌ هیوا هه‌ڵده‌پروزێنن .چه‌پک چه‌پک گووڵی‌ نیشتیمان ده‌ژاکێنن .هه‌ر سه‌رکرده‌ی‌ مه‌مله‌که‌تی‌ گووڵستان،هه‌ر سه‌ر قافڵه‌ی‌ کوردستانمان لێده‌فرێنن .هه‌ر وڵات ،هه‌ر شۆرشمان ده‌گلێنن .

له‌ مێژه‌ ئاشقانی‌ سه‌رزه‌مینی‌ سه‌روه‌ری‌ گزینگن ،شه‌خته‌‌و هه‌ڵه‌مووت هه‌ڵده‌دێرن ،دووڕگه‌ی‌ حه‌زی‌ سه‌وزییان به‌ سه‌مای‌ نابه‌زین راده‌چڵه‌کێنن.له‌ هه‌ر شوێنێ‌ شێبا تۆفیان به‌ سه‌ر دا ده‌بارێنێ‌ ،شکێنه‌ری‌ تاپۆی‌ شه‌و به‌ره‌‌و ئاسۆی‌ تیشک له‌ شاڵاوی‌ شه‌هوه‌تی‌ شا‌و سوڵتان سڵ ناکه‌ن .له‌ بازنه‌ی‌ به‌سته‌ڵه‌کی‌ شکانا هه‌ر تاسه‌ی‌ ماچی‌ پرشنگ ده‌که‌ن ،له‌ سه‌رکه‌وتن گومان ناکه‌ن .هه‌ر ده‌رۆن‌و چپه‌ی‌ رازی‌ شوڕشی‌ شه‌هید به‌ گیانی‌ شۆرشی‌ نوێدا ده‌که‌ن .دێن‌و به‌ره‌و وه‌رزی‌ به‌هاری‌ ئه‌مجاره‌ که‌ له‌ ئامێز گرتنی‌ کیژی‌ نازداری‌ کۆماره‌ رێده‌که‌ن.

وه‌رزی‌ ئاشقی‌ ئه‌مجاره‌ پێشه‌وای‌ سه‌رکۆماره‌ .پشکۆی‌ شوڕشه‌ نه‌مره‌کان له‌ چاویدا گه‌شاوه‌ دیاره‌ .ئه‌مجاره‌ شووره‌ی‌ عاسی‌ خانی‌ ته‌یاره‌ .سروودی‌ سه‌ربه‌خۆیی شێخه‌کانی‌ شه‌مزینی‌، پێران‌و به‌رزنجیم پڕ به‌ گه‌رووی‌ چوارچرا کۆماری‌ دێمۆکراتیکی‌ کوردستان هاواره‌ .هه‌نسکی‌ نسکۆکان ئه‌مجاره‌ کریته‌،ناله‌باره‌.

ره‌زا ئه‌مینی‌ کۆیه‌ 2/11/1386


سڵاو له‌ پێشمه‌رگه‌

کیاکساری‌ لاساری‌ بۆ ستاندنی‌ ده‌سه‌ڵات ئه‌وینداری‌ پێناسه‌مان خاک وڵات

روونتر له‌ ئاو به‌تاوتر له‌ هه‌تاو هه‌توانی‌ هه‌نگاو هه‌ڵدانی‌ به‌ پرتاو هیوای‌ خرۆشاو پێشه‌نگی‌ پێشکه‌وتن پێشمه‌رگه‌!

بێره‌وه‌ چرپه‌ی‌ بۆ ترپه‌ی‌ دڵت دوانی‌ دایه‌ نیشتمان وه‌به‌ر وزه‌ت که‌وه‌ وا ده‌ڵێته‌وه‌ :هه‌ر که‌ تیتاڵی‌ شه‌وه‌ زه‌نگی‌ به‌زین گێچه‌ڵی‌ تاریکی‌ ته‌زین به‌ سه‌رماندا سه‌پا هه‌ر که‌ بورکانی روخێنه‌ری‌ له‌ ئه‌سپی‌ تۆری‌ شۆرش دابه‌زین داوه‌ڵی‌ تۆف‌و ترسی‌ هێنا بۆ هه‌ر مانی‌ نیشتمان ئه‌وینی‌ پڕ له‌ تینی‌ دژی‌ داڕمان بووی‌ ده‌ریای‌ شۆرشت له‌ سینگماندا چانده‌وه‌ ئێمه‌ش وه‌ چیای‌ چرَِی‌ وره‌‌و بڕوا‌و هیوات هه‌ڵوروسکاینه‌وه‌ بۆیه‌ قه‌ت دانه‌رووخاینه‌وه‌.

پانتایی بێسنووری‌ ژیان شووره‌ی‌ بروای‌ کوردستان خاکه‌لێوه‌ی‌ کڕێوه‌ی‌ شه‌ڕانخێوی‌ تۆرێن سه‌وزه‌ڵانی‌ هزری‌ خه‌زانی‌ خه‌زه‌ڵوه‌ری‌ مردن رمێن.رچه‌شکێنی‌ ئاخێزی‌ ره‌وه‌ز به‌زێن تۆف فه‌وتێن بێره‌وه‌ نازی‌ پڕ له‌ رازی‌ لوتکه‌ی‌ چیاکان به‌ سه‌رکه‌وه‌ داستانی‌ ڕاسانی‌ تۆیان له‌ دڵدایه‌ له‌ پێده‌شت‌و نواڵه‌‌و گه‌رمێنه‌کان وه‌سه‌رکه‌وه‌ رۆمانی‌ به‌رخوودانی‌ قاره‌مانی‌ ئازای‌ ترساو له‌ سامی‌ به‌زینیان له‌ لایه‌ چه‌م ‌و رووبار‌و کانیاوه‌کان بدوێنه‌وه‌ له‌ قاقای‌ هه‌ناویان بفڕه‌وه‌ له‌ هه‌تاو‌و زه‌رده‌په‌ڕ‌و شه‌و سه‌رکه‌وه‌ و ا ده‌ڵێنه‌وه‌ شه‌که‌تی‌ رێی‌ خه‌بات قه‌ت نۆچی‌ به‌ پێشمه‌رگه‌ دا نه‌دایه‌وه‌ .شا له‌ نزای‌ ماندویه‌تی‌ ورد به‌وه‌ ده‌ڵێ هه‌رگیز وره‌ی‌ نه‌بۆته‌وه‌ له‌ نوێن‌و بانی‌ دڵی‌ گه‌رمی‌ پێشمه‌رگه‌ یا جه‌سته‌ی‌ سپارتاکۆسی‌ کورد خزێته‌وه‌

ته‌وار‌و هه‌ڵۆی‌ نیشتیمانه‌که‌م !

ناسنامه‌ نیشانه‌ی‌ بوونی‌ وڵاته‌که‌م !

بێره‌وه‌ ده‌سته‌ملانی‌ رابه‌رانی‌ ژیانت دێکۆمینتاژی‌ خه‌باتی‌ خوێناوی‌ گوڵانی‌ به‌رۆکی‌ ولاتی‌ کوردستان شه‌هیدان به‌وه‌ به‌ پێوه‌ به‌ره‌‌و سه‌ربه‌ستی‌ به‌رێوه‌ ئه‌م به‌سته‌یه‌ ده‌چڕنه‌وه‌

شه‌نگه‌ سوارانی‌ ئازادی‌ ستێن !

رێبوارانی‌ وه‌یشوومه‌ی‌ مردن به‌زێن!

میداڵی‌ ئاڵای‌ به‌ خوێن ئاڵی‌ میدیا له‌ سه‌ر یاخه‌مان بچننه‌وه‌.

به‌ بۆنه‌ی‌ رۆژی‌ پێشمه‌رگه‌ی‌ کوردستان

ره‌زا ئه‌مینی‌

26/9/1387

 چاوت
ئه‌مه‌وێ 
له‌ رازی‌ ره‌وه‌زینی‌ چڕی‌
چیای چاوتا
تریفه‌ی‌ مانگی‌ رووخسارت
به‌ره‌و بێسنوورترین 
لووتکه‌ی‌ جوانی‌ دونیا
بۆم ببێته‌ رێنما
ده‌مه‌وێ
سیحری‌ ره‌شترین هه‌تاوی‌ ژیان 
یه‌که‌م شه‌پۆلی‌ 
نازی‌ چاوی‌ ره‌شی‌ تۆ
بکه‌مه‌ قوبڵه‌ نما              

 

                        تابلۆکانی به‌ند 

 

    ره‌شبه‌له کی تابلۆکانی به‌ند دیلانی به‌زمی ماڵی دڵی دیلن

                        (1) 

داوه‌ڵی چرنووکن

له‌ بینه‌ قاقه‌ی سبه‌ی

کوێره‌ گرێکانی

چقڵی چاوی وزه‌ی

مه‌رگه‌ ساتی ساته‌کانن

نه‌خته‌ نه‌خته‌ ته‌مه‌ن قوتدانن

دڵۆپ دڵۆپ خوێنی ژیان چۆرانن

هێدی هێدی مرۆڤ سوتانن

مۆته‌ی ئه‌هریمه‌نی

تک ..تکی کاتژمێری

بان دیواری کووپه‌ی

      

                   (2) 

وانه‌گه‌یشته‌ پیتی بێ

کڵپه‌ی گڕی دڵی

به‌ شه‌ونمی

شینی چاوی

نه‌و نه‌مام ده‌ڵێ:

بابه‌ ئیترنابێ

به‌ندی بێ

هه‌ر له‌ خه‌ونمدا

له‌ هێڵانه‌ی دڵمدابێ

    

                (3) 

تێل دڕکی یاغی

سه‌ر دیواری تاغی

نه‌بوو به‌ ئامراز

بۆ ئازاری قه‌ڵای راز

بویه‌ پرده‌ باز

بۆ دیلی ئازادیخواز